Allergie voor religie

Een internationaal monument staat in brand. Het gebouw trekt al jaren miljoenen toeristen. Naast bewonderenswaardig zijn doet het dus ook wat voor de economie. Zou je geld doneren voor de wederopbouw? Ook als het een kerk is?

Door Merel Knoth

Na de brand in de Notre Dame (april, 2019) werd binnen twee dagen bijna een miljard euro ingezameld voor de wederopbouw. Twitter, het platform voor mensen met een mening, ontplofte. Tussen de oproepjes van al dan niet katholieken om te doneren, is er ook genoeg protest. Als voorbeeld:

De kerk, het christendom: het schijnt jeuk te geven. Zo erg om online te gaan bij Dokter Twitter voor genezing. Waar komt die jeuk vandaan? Mogen we vandaag de dag nog wel geloven? Zelf stuit ik, sinds ik zoekende ben in het geloof, regelmatig op weerstand van mijn omgeving. De tolerante maatschappij waar ik in dacht te leven, lijkt zijn grens te hebben getrokken bij religie.

Ik leg mijn situatie voor bij Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. Hij herkent het probleem bij meerdere religies: “Over moslims wordt weleens gezegd: we willen best de moslims maar niet de islam. Maar een moslim is onafscheidelijk van de islam, het is een onderdeel van het leven. Omdat die islam weggestopt moet worden, hebben gelovigen zich zo aangepast dat ze hun overtuigingen op een seculiere manier vertalen. Zodat het geloof niet zichtbaar is. Ze laten het achterwege, maar daardoor ontkracht het de boodschap van hoe ze echt denken.”

Over het geloof mag dus nog enkel gefluisterd worden. Waar komt die weerstand vandaan? Prof. Dr. Erik Borgman legt aan de hand van vijf verklaringen uit waar de allergie voor religie vandaan komt:

Persoonlijke overtuiging
“In feite staat religie voor: geloven dat God bestaat. Dat is iets wat je als individu doet, het heeft niet zoveel met volgen of aanhangen te maken. De heersende cultuur van nu begrijpt die persoonlijke gebondenheid niet en lijkt het geloof te zien als een persoonlijke overtuiging: iets waarvan we anderen willen overtuigen of verplichten om aan mee te doen”, verklaart Borghuis. De medemens verplichten om ergens aan mee te doen, dat wrijft tegen de haren van het grondrecht vrijheid in en zorgt voor frictie. Denk daarbij aan de provo’s die in de jaren zestig demonstreerden tegen instituten zoals het leger, de monarchie en dus ook de kerk.

Kerk als instituut
Uit het artikel Hoe Christelijk is het moderne Europa (Elsevier, april 2019) blijkt dat Nederland gemiddeld 250 kerkverlaters per dag heeft. Borgman: “De oudere generatie ziet de kerk als iets dat ze achter zich hebben gelaten. Ze vinden het een achterhaalde organisatie en begrijpen niet dat een mens nog behoefte kan hebben aan zo’n ‘instituut’. Voornamelijk de derde generatie kerkverlaters voelen religie als een soort dwang, als het gevoel van moeten en verplichtingen, als uitsluiting. Dat hebben ze eindelijk achter zich kunnen laten, daardoor hebben ze moeite om te begrijpen waarom een ander dat wel zou willen.”

Wetenschap als waarheid
“De samenleving is erg gericht op de wetenschap. Die wetenschap zien we als een volwassen iets. Kennis is macht. Religie daartegenover is betuttelend en autoritair. We denken dat wat we begrijpen en kunnen onderzoeken echt is. Wat anderen weten, zoals het geloof, zien ze als een falen in het denken. Alles moet onderbouwd worden in theorieën. Religie is meer een ongrijpbaar iets.”

Gebrek aan positieve verhalen
Bedenk eens: wanneer heb je voor het laatst een positief verhaal over de kerk of religie gelezen? Borgman: “Na de aanslagen op 9/11 en de moord op Pim Fortuyn is religie neergezet als onveilig. Dat gevoel is het sterkste bij de groep mensen die geen religieuze afkomst hebben, omdat ze geen positieve verhalen hebben meegekregen. Negatieve verhalen nemen ze aan als een enige waarheid. Zonder positieve verhalen neig je makkelijker naar dat negatieve, dan er neutraal in te staan.”

Maatschappelijke acceptatie
“Juist die groep mensen zonder religieuze afkomst, kan moeilijk begrijpen waarom je zou zoeken naar een geloof. Mensen snappen dat je kan houden van dansen, dat is een maatschappelijk geaccepteerd iets. Het zoeken naar geloof is antwoord krijgen op vragen waar geen antwoord op is. We hebben het idee controle te hebben over ons leven, die controle verschuift dan naar iemand anders die je leven begeleidt.” In het geloof accepteer je dat jij als individu niet je toekomst bepaalt, maar dat God het juiste pad wijst om te bewandelen. Het heeft dus wel degelijk een bepaalde grip op het leven.

Zoals God het heeft op een individu, heeft de kerk nog invloed op onze maatschappij? Maar liefst 68% van de Nederlanders is voorstander van scheiding tussen kerk en staat, blijkt uit eerdergenoemd artikel van de Elsevier. Borgman beaamt: “De grip van de kerk op de maatschappij wordt steeds kleiner. De manier waarop we onze cultuur vaststellen en organiseren is niet meer iets waar een kerk mee te maken heeft.” Juist het omgekeerde lijkt aan de orde. “Denk maar aan de weigerambtenaar. D66 en PvdA hebben het doorgedrukt dat een ambtenaar iedereen zou moeten trouwen, daarin gaan ze in feite over de grenzen van de gelovige. Waar die partijen vinden dat gelovigen hun geloof opdringen, dringen ze eigenlijk zelf ook hun overtuiging op. Ze lijken niet te zien hoe verplichtend ze daarin zijn.”

Exit religie?
Als zelfs de politiek inspraak krijgt over religieuze overwegingen, zou dat dan ook het einde van de kerk kunnen betekenen? Borgman lijkt positief gestemd. “Nee, je kan het niet afschaffen. Religie is net zo makkelijk als seks, het blijft toch wel in de maatschappij. Onbewust wordt er nog relatief veel gedaan met het geloof, ook door de ongelovigen. Zo bleek uit een enquête dat veel mensen bidden terwijl ze niet in God geloven. Je kan de kerk willen afschaffen, maar dat haalt nog niet het gevoel weg dat er meer is dan de wereld die we meekrijgen. Een concreet voorbeeld uit de geschiedenis is de opkomst van het communisme in het oosten van Europa. Religie werd in dat deel verboden, maar dat wil nog niet zeggen dat het daarmee ook is uitgeroeid. De energie van een kerk weet altijd wel een plaats te vinden, daar is een gebouw niet voor nodig.”

Reageer op dit artikel