Circusmagie zonder wilde dieren

“Hoe groter de stad, hoe meer kritiek we krijgen.” Circus Freiwald heeft veel te maken met activisten. En dat doet pijn. “We zijn artiesten, maar ons leven zit in de dieren.”

Mijn dag begint vroeg. De ochtendzon schijnt vanachter de geelblauw gestreepte circustent op mijn vacht. Vier Nederlandse vlaggetjes wapperen op de punten van de tent mee in de wind. Op de achtergrond hoor ik het voorbijrazen van de auto’s op de snelweg. Om het hoekje van de circustent komen zeven witte ganzen voorbij. “Heb je hen weer met dat gekakel.” Ik schuifel wat heen en weer door het stro met mijn poten. Is het al etenstijd?

Stadsleven
“Het stadsleven maakt mensen anders”, zegt Natascha Freiwald (35). Ze weet niet zo goed hoe ze het uit moet leggen. Het circus vormt volgens haar de combinatie van het stadsleven en het plattelandsleven. Het waait hard. Natascha zit aan een tafeltje bedekt met een paars fluwelen stof, hetzelfde patroon als op haar stoel, alleen is die blauw. Het voortbestaan van het circus wordt volgens Natascha steeds moeilijker gemaakt. “Telkens een ander beleid, nieuwe wetten, vergunningen en meer papierwerk. En dan de activisten…” Even blijft het stil. “Dat vind ik het lastigst.”

Het erkennen van de intrinsieke waarde van de dieren wordt steeds belangrijker

Taak van het circus
“Mensen houden van dieren, we beschouwen dieren als aangenaam gezelschap”, zegt Simon de Winter van de Vereniging Nederlandse Circus Ondernemingen (VNCO). “Daarnaast worden dieren gebruikt als voedsel, productie- en transportmiddel. We hebben een groot deel van onze welvaart te danken aan het paard, het dier heeft namelijk een belangrijke rol gespeeld als lastdier en krachtbron.” Het paard heeft ook een grote rol gespeeld bij het ontstaan van het circus zoals wij het nu kennen. 250 jaar geleden combineerde voormalig officier van het Engelse leger, Philip Astley zijn paardrijdkunsten met acrobatiek en comedians. Philip trad in Londen op in een cirkel met een diameter van dertien meter; “De ideale doorsnede om te balanceren op een galopperend paard en het publiek kan de voorstelling goed zien rond de cirkel”, zegt De Winter. In het circus leven mens en dier volgens De Winter heel nauw samen. “Dit zorgt voor een sterke vertrouwensband tussen dier en diertrainer. Circussen laten dit graag zien in de voorstelling en dat wekt verwondering, ontroering en bewondering bij het publiek”, vertelt De Winter.

Verbod op wilde dieren
Die verwondering, ontroering en bewondering is steeds verder te zoeken bij circussen. Sinds 2015 is het verboden om op te treden met wilde dieren in het circus. Deze wet is tot stand gekomen onder politiek-maatschappelijke druk. Belangenorganisaties als Stichting AAP en Wilde Dieren de Tent Uit hebben hier een grote rol in gespeeld. In het verbod op wilde dieren staat vermeld dat de maatschappelijke opvattingen over de omgang met dieren in de loop der tijd zijn veranderd. “Het erkennen van de intrinsieke, innerlijke, waarde van de dieren wordt steeds belangrijker.” Onder ‘wilde dieren’ verstaat de wet: “Dieren die behoren tot diersoorten die van nature in het wild leven.” Met uitzondering van: ezels, paarden, honden, katten, runderen, schapen, geiten, varkens, lama’s, kamelen, dromedarissen, konijnen, bruine ratten, huismuizen/tamme muizen, cavia’s, goudhamsters en een gerbils (woestijnratten).

Jaarlijks zijn er vijftien tot twintig circussen die rond kerst door Nederland trekken. In 2012 waren er volgens de VNCO ongeveer vijftien circussen met wilde dieren. Gemiddeld trokken deze circussen ongeveer een miljoen bezoekers. Afgelopen zomer waren er volgens Circusweb dertien circussen in Nederland. Nederland is overigens niet het enige land waar het verboden is om met (bepaalde) wilde diersoorten op te treden; ook in België, Finland, Oostenrijk, Griekenland, Israël en Nieuw-Zeeland geldt een verbod.

Volgens Simon de Winter heeft het verbod het circus geschaad. Sinds het verbod trekt circus Freiwald minder publiek. “De eerste kerstproductie na het verbod heeft veel publiek gekost, ik denk zo’n 40 procent”, zegt Natascha Freiwald.  “Het komt neer op een beroepsverbod voor diertrainers. Dit is een verregaande maatregel die alleen gelegitimeerd kan worden als voldoende is aangetoond dat de maatregel noodzakelijk is. Dit is niet het geval”, zegt Simon de Winter.
In 2008 deed Wageningen University & Research onderzoek naar het welzijn van reizende dieren in zes Nederlandse circussen. Onder het welzijn van circusdieren wordt verstaan: de gezondheid van de dieren en de mate waarin de dieren natuurlijk gedrag vertonen. In het onderzoek werden vijf verschillende diersoorten onderzocht; olifanten, leeuwen, tijgers, kamelen en paarden. Andere diersoorten werden niet onderzocht. Onderzoekers bezochten 82 circussen, 53 bezoeken waren onaangekondigd. Bij vijf van de zes circussen waren de gezondheids- en voedingstoestand van de dieren over het algemeen in orde.

Circus Freiwald zegt dat de Rijksoverheid niet heeft aangetoond dat het houden van wilde dieren in het circus hun welzijn aantast. Volgens het onderzoek wordt het welzijn van olifanten en paarden echter vaak wel geschaad, met name door langdurig transport en onvoldoende beweging waardoor het dier zijn natuurlijke gedrag niet goed kan uiten. “Wat ons opviel, was dat het welzijn van leeuwen veel minder werd geschaad dan van olifanten”, vertelt Hans Hopster, onderzoeker dierenwelzijn van Wageningen University & Research, aan het NRC. Het is niet bekend hoe het zit met het welzijn van andere diersoorten in het circus. Jurist Erna Philippi-Gho laat aan het NRC weten dat er daarom niet goed onderzocht is welke diersoorten wel en welke niet geschikt zijn voor optredens.

Menselijke drang
Circus Freiwald heeft drie steppekamelen; Shakira, Britney en kameel Lopez. Lopez is een echt circuskameel, volgens haar baasje geniet ze van het optreden. Een van de kamelen staat te eten. Het ziet er grappig uit, de kaken van het beest schuiven langs elkaar heen. Hier en daar dwarrelt een stukje stro naar beneden. De familie Freiwald komt uit Duitsland en treedt in Nederland op. Afgelopen oktober was de familie in Dordrecht. De voorstellingen vinden altijd op vrijdag tot en met zondag plaats, een enkele keer ook op donderdag. Het circus bestaat sinds 2009, maar de familie werkt al langer in de circusbusiness. “Voor dit circus bestond, werkten mijn ouders en ik met dieren in andere circussen, zoals bij Circus Royal”, zegt Natascha. Natascha’s ouders werken al bijna veertig jaar met dieren: “trainen, opvoeden, noem maar op.”

Het is een soort menselijke drang om over dieren te willen heersen

Het gesprek wordt even onderbroken door clown Enrico die gedag komt zeggen. Een geitje komt ook even buurten. “Mensen denken dat er nu helemaal geen dieren meer in ons circus zijn”, gaat Natascha verder. Achter Natascha staat de kraam waar de tickets en snacks worden verkocht. Haar man maakt popcorn klaar in de kraam. De geur van verse popcorn heeft ons inmiddels bereikt. “Maar die zijn er wel, we hebben zo’n veertig dieren.” Tot grote verontwaardiging van de werkgroep van de Partij Voor De Dieren (PvdD) in Dordrecht. Zij vinden een circus met dieren niet meer van deze tijd. “Geen enkel dier wordt geboren om trucjes te leren. Dieren zijn er niet voor de mens, ze zijn niet voor entertainment gemaakt. Het is een soort menselijke drang om over dieren te willen heersen”, zegt PvdD-lid Danielle Vol.

Activisten
Onlangs liepen er dierenactivisten tijdens de voorstelling over het circusterrein. “Mijn vader pikt ze er zo uit, hij heeft er een neus voor. De activisten zien er apart uit, ik kan niet precies omschrijven hoe ze eruit zien”, zegt Natascha. De activisten maakten foto’s van de dieren; van de ganzen, de zwijnen en de kamelen. De ganzen lopen de hele dag los over het terrein (ze kunnen overigens niet vliegen, het zijn geen wilde ganzen). Voordat de show begint, worden ze voor ongeveer een kwartier in een vierkant hokje achter bij de artiesten gezet. “Op sociale media werd vervolgens gezegd dat de dieren constant in deze hokjes zitten.” Volgens Natascha weten de mensen die dit posten niet waar ze het over hebben. Een aantal mensen bewondert de kamelen. De kamelen hebben lichtblonde haren en zien er verzorgd uit. Ze lijken de aandacht wel interessant te vinden: kameel Shakira staart met haar grote bruine ogen met lange wimpers terug.

Natuurlijke trucjes
Volgens het onderzoek van de Wageningen Universiteit & Research lijkt het optreden met circusdieren hun welzijn niet te schaden. De optredens van de dieren zijn redelijk kort, vijf tot tien minuten. Daarnaast is het natuurlijke gedrag van het dier het uitgangspunt voor de trucjes. “Een paard zit weleens van nature, wanneer het beest op gaat staan terwijl het lag bijvoorbeeld. Zo zoeken we uit wat voor talent het beest heeft. Het ene paard kan beter springen dan het andere”, zegt Natascha. Natascha vertelt dat ganzen niet zoveel kunnen. “Maar toen ze een keer van een nat geregend plankje uit de transportwagen moesten lopen, gleden ze naar beneden. Sindsdien werd dat hun trucje; in de show glijden de ganzen van een glijbaan naar beneden”, zegt ze lachend. Als een dier het niet leuk vindt, geeft hij dat volgens Natascha wel aan, door bijvoorbeeld hard geluid te maken, in het geval van de ganzen door hard te gakken of te slaan met hun vleugels.

Het blijft echter wel een discussiepunt dat een wild circusdier niet in zijn of haar natuurlijke omgeving is. Verblijven in circussen zijn vaak vooral praktisch en moeten snel worden opgezet en weer worden afgebouwd. In een dierentuin kan die natuurlijke omgeving wel worden nagemaakt. Natascha is het ermee eens dat een verblijf in een dierentuin vaak beter is afgestemd op de natuurlijke omgeving van een dier. Volgens haar moet een dierentuin echter wel iets verzinnen om de dieren actief te houden. “Onze dieren zijn altijd in een andere omgeving en moeten telkens wennen. Daar worden ze niet onrustig van, het houdt ze actief. Ze zitten niet in een dierentuin opgesloten in dezelfde ruimte. De nieuwe omgeving met andere geuren en geluiden houdt de dieren bezig.” Simon de Winter is het hiermee eens: “De wisselende omgeving werkt verrijkend voor de dieren. Daarnaast zorgen trainingen en optredens voor dagelijkse routine.” Peter Klaver, dierenarts voor bijzondere dieren (exoten), durft niet met zekerheid te zeggen hoeveel stimuli een nieuwe omgeving de dieren biedt.

Het verplaatsen van deze dieren veroorzaakt juist meer stress

Wilde dierenopvang
Er zijn diverse opvanglocaties voor de voormalige circusdieren. De dieren worden in een zo natuurlijk mogelijke omgeving opgevangen, een voorbeeld van zo’n opvanglocatie is de Spaanse vestiging Primadomus van Stichting AAP. Dit wordt vaak geregeld via organisaties als Stichting AAP en Wilde Dieren De Tent Uit. Gedomesticeerde dieren zijn zo getraind dat zij zich aanpassen aan het leven van de mens (leeuwen en olifanten zijn niet gedomesticeerd). Kunnen deze dieren wel worden weggehaald uit het circus en in een opvanglocatie worden geplaatst? Volgens Danielle Vol is dit mogelijk, mits er goede begeleiding is. “Als je een olifant uit het circus nu alleen zou laten in een bos, denk ik niet dat hij het redt. Het dier is gewend aan mensen dus moet het begeleid worden, het liefst door iemand die het dier kent. Er is dus geen directe oplossing, het gaat om de lange termijn.” Peter Klaver is geen voorstander van het verplaatsen van wilde circusdieren. “De wilde dieren in het circus zien de andere dieren en de verzorgers als hun kudde. Het verplaatsen van deze dieren veroorzaakt juist meer stress.”

Circus Freiwald had twee zebra’s, door het verbod moesten ze weg. “Een van de twee zebra’s wilde niet meer eten door heimwee. Het dier is uiteindelijk overleden. Samen met een dierenarts probeerden we hem nog te redden. Maar het was te laat”, zegt Natascha. Volgens Klaver is het mogelijk dat een dier aan heimwee overlijdt. “Ik heb een zebra en een olifant zien overlijden nadat ze weg werden gehaald bij het circus. De dieren wilden gewoon niet meer eten. Ik durf niet met zekerheid te zeggen dat het heimwee was, want er is geen onderzoek naar gedaan.”
Momenteel heeft Circus Freiwald nog twee wilde dieren: een zebra en een olifant, de laatste circusolifant in Nederland. Beiden treden dus niet meer op. “Ze kunnen niet zomaar weg naar een andere omgeving, ze wonen al jaren bij ons. Ze zijn een deel van de familie”, zegt Natascha. Voor deze dieren verleende het Ministerie van Economische Zaken een tijdelijke ontheffing. Drie dierentuindierenartsen hebben geconcludeerd dat olifant Buba mentaal en fysiek in staat is om herplaatst te worden. Er is echter op dit moment geen geschikte opvanglocatie voor Buba in Europa.

Showtime
Een dier went langzaam aan het circusleven. “Het beest moet natuurlijk wennen aan de lichten en het geluid in de piste. Als de voorstelling aan de gang is, horen de dieren de mensen klappen vanuit de tent. Als het dier ergens van schrikt, van een lamp of een geluid bijvoorbeeld, dan laat je het zien en zo herhaal je dat.” Politiepaarden werken volgens Natascha ook zo. “Het is een uitdaging, maar dat maakt het leuk.” En als het dier echt niet geschikt blijkt te zijn voor het circus? “Dan is dat maar zo. Je moet iemand nemen zoals diegene is, dat geldt zowel voor mens als dier. Het lukt toch vrijwel altijd om een talent uit een dier naar boven te halen.” Natascha heeft een keer meegemaakt dat ze een zwijntje wegbrachten omdat het niet geschikt was voor het circus. Er zijn ook dagen dat de dieren geen zin hebben in de voorstelling. “Tja, dan moeten we improviseren. Meestal zeggen we gewoon: vandaag heeft hij er geen zin in. Met trainen is het precies hetzelfde, als het niet wil dan wil het niet.”
De rij voor de kassa wordt langer. De chique gouden afzetting met rode koorden leidt de bezoekers naar de ingang. De clown staat bij de kassa: “Mevrouw, wat kijkt u boos. Wel een beetje lachen als u naar binnen gaat, hè?” De lampjes boven de circustent zorgen voor een warme sfeer op het terrein. Een vrolijk muziekje klinkt vanuit de circustent.

Mensen willen niet af van een nostalgisch gevoel terwijl de wereld om ons heen verandert

Toekomstbeeld
PvdD-lid Danielle Vol ziet circussen liever zonder dieren, ze vindt circussen achterhaald. “De voorstellingen zullen dan eerder richting theater gaan, met acrobatiek zoals bij Cirque du Soleil. Of misschien kunnen circussen iets doen met virtual-realityshows waar je dieren in ziet. Dan moeten we ons wel weer af gaan vragen hoe die dierenfilms zijn gemaakt.” Vol denkt dat circussen veel mogelijkheden hebben. “Mensen denken alleen te beperkt. Het is vergelijkbaar met de Zwarte Pietendiscussie; mensen willen niet af van een nostalgisch gevoel terwijl de wereld om ons heen verandert.”
Circus Freiwald blijft vechten voor de toekomst. “Een circus zorgt voor de band tussen families. Je geniet samen van de show, het is een traditie.” De familie Freiwald is wel voor een moderne show; met regels en voorwaarden. “We willen ook best in gesprek gaan met dierenactivisten. Zij mogen komen en met eigen ogen zien hoe het hier gaat. Wij staan open voor een gesprek. Het doet ons pijn als wij dierenmishandelaars worden genoemd. Alles draait bij ons om de dieren. De dieren worden hier oud en gaan met pensioen, dan blijven ze ook nog bij ons. Het zijn familieleden. En mensen maken onze familie met hun mening stuk.” Een circus zonder dieren? “Nee, dat kan niet”, is het antwoord. Ook Simon de Winter ziet dit niet gebeuren.

Binnen is de zaal al half vol. Het is donker, maar de gekleurde schijnwerpers verlichten de ruimte. Het rood fluwelen gordijn, waarachter de artiesten en dieren opkomen, is dicht. Een stem klinkt door de microfoon: “Dames en heren, de magie begint.”

Reageer op dit artikel