De coronacrisis: men moet de draai gaan vinden

We kunnen het inmiddels zeggen: het zijn barre tijden in deze coronacrisis. Het besmettelijke virus maakt vele slachtoffers over de hele wereld. Inmiddels heeft het ook Nederland in zijn greep. Dat heeft ongetwijfeld invloed op de gemoedstoestand van de inwoners. Hoe is het gesteld met de collectieve onrust?

Nederland en COVID-19

Lang waren de gevolgen van COVID-19, de officiële benaming van het coronavirus, nauwelijks merkbaar in Nederland. Het was vooral een ‘ver-van-mijn-bed-show’ voor veel mensen. Dat is best logisch gezien het virus zo’n 8.526 kilometer van ons vandaan uitbrak. Om precies te zijn in de Chinese stad Wuhan.

Inmiddels heeft het virus vele kilometers gemaakt over de hele wereld, en heeft het zich volledig genesteld in Nederland. De cijfers liggen er dan ook niet om. Volgens de cijfers en statistieken van de Amerikaanse website ‘Worldometer’ zijn we in Nederland, gezien de getallen, hard op weg richting het scenario van Italië te gaan. Dit illustreert de huidige situatie in ons land, waar inmiddels ook stevige maatregelen zijn genomen. Zo zijn álle evenementen in het land tot 1 juni 2020 verboden en geldt er inmiddels een verplichte afstand van 1.5 meter tussen elk individu, waar overigens streng op gehandhaafd wordt.

Collectieve angst of onrust?

Een land in tijden van een crisis, wat voor soort dan ook, heeft zijn uitwerking op de inwoners. In Nederland was er een duidelijke verandering te zien in de houding van de mensen. De gemoedstoestand kende een kantelpunt; het lacherige was er vanaf en een verantwoordelijkheidsgevoel wierp zich als een deken over het land. Ondanks die verantwoordelijkheid is de onzekerheid, en angst, óók sterk voelbaar in de samenleving. Psycholoog Nicolet Theunissen, van MooierMens.app, heeft moeite met het thema ‘collectieve angst’. ‘’Volgens mij is die er helemaal niet, het enige waar het qua impact mee vergeleken kan worden is de oliecrisis in de jaren 70. Mensen mochten toen niet zomaar gaan autorijden wanneer ze wilden en er waren autoloze zondagen ingevoerd. Maar dat was lang niet zo ingrijpend als wat er nu gebeurt, dit is gigantisch en heeft een enorm ontregelend effect op alles en iedereen.’’ Tijdens het gesprek wordt er overgeschakeld van ‘collectieve angst’ naar ‘collectieve onrust’. Volgens Theunissen is er op dit moment nog niet direct sprake van collectieve angst. ‘’Bij collectieve angst lijkt het erop dat iedereen er hetzelfde over denkt, op dezelfde manier reageert én op dezelfde manier bang is. In mijn optiek is dat nu niet het geval in Nederland’’, zegt Theunissen. ‘’Wat ik wel merk, is een collectieve onrust. Die onrust kan voor ieder mens verschillend zijn. Voor de een is het angst en voor de ander weer een bepaalde zorg.’’

Een belangrijke vraag is: hoe ontstaat nu collectieve onrust? Volgens Theunissen is het ontstaan door een soort cascade aan informatie die de mensen naar zich toe geworpen krijgen. Daarnaast spelen ook de ingrijpende maatregelen een wezenlijke rol. Theunissen: ‘’Het is bijvoorbeeld nog niet eerder voorgekomen, dat mensen werden gesommeerd om binnen te blijven.’’

Het kan verkeren

Nicolet sluit niet uit dat die collectieve onrust ooit nog omslaat in collectieve angst. Dat hangt nauw samen met de aard van de berichtgeving. ‘’Wanneer het zo zou zijn dat bijvoorbeeld het sterftecijfer stijgt, patiënten op straat worden verzorgd in tenten dan doet dat zeker iets met de collectieve emotie.’’ Op het eerste gezicht zijn dat redelijk heftige berichten, maar ze kunnen dus ook iets teweegbrengen bij mensen. Nicolet: ‘’Dan is het in ieder geval helder en kunnen mensen ermee leren omgaan. Zolang iets onduidelijk is, geeft dat onrust en wanneer er duidelijkheid komt verandert vanzelf die emotie. Mensen gaan dan planmatig denken en handelen hoe ermee om te gaan.’’ Het verschaffen van duidelijke informatie is dus een groot goed in deze tijd. Nicolet merkt dat het op dit moment vooral een kwestie van koffiedik kijken is. Er is nog altijd veel onduidelijkheid rondom het virus en dat brengt iets teweeg bij mensen. ‘’Ik merk wel dat iedereen z`n eigen verhaal maakt want veel is nog niet duidelijk. De een zegt het glas is halfvol en de ander vindt het glas is halfleeg’’, vertelt ze. ‘’De overheid heeft inmiddels een aantal stevige stappen gezet en dat zal veel mensen helpen om zich ergens aan vast te houden en te beseffen dat je het hiermee moet doen. Het geeft minder onrust omdat er een kader is waar binnen je je mag bewegen en het ook duidelijk is wat wel en niet mag.’’

Nicolet sluit niet uit dat die collectieve onrust ooit nog omslaat in collectieve angst. Dat hangt nauw samen met de aard van de berichtgeving. ‘’Wanneer het zo zou zijn dat bijvoorbeeld het sterftecijfer stijgt, patiënten op straat worden verzorgd in tenten dan doet dat zeker iets met de collectieve emotie.’’ Op het eerste gezicht zijn dat redelijk heftige berichten, maar ze kunnen dus ook iets teweegbrengen bij mensen. Nicolet: ‘’Dan is het in ieder geval helder en kunnen mensen ermee leren omgaan. Zolang iets onduidelijk is, geeft dat onrust en wanneer er duidelijkheid komt verandert vanzelf die emotie. Mensen gaan dan planmatig denken en handelen hoe ermee om te gaan.’’ Het verschaffen van duidelijke informatie is dus een groot goed in deze tijd. Nicolet merkt dat het op dit moment vooral een kwestie van koffiedik kijken is. Er is nog altijd veel onduidelijkheid rondom het virus en brengt iets teweeg bij mensen. ‘’Ik merk wel dat iedereen z`n eigen verhaal maakt want veel is nog niet duidelijk. De een zegt het glas is halfvol en de ander vindt het glas is halfleeg’’, vertelt ze. ‘’De overheid heeft inmiddels een aantal stevige stappen gezet en dat zal veel mensen helpen om zich ergens aan vast te houden en te beseffen dat je het hiermee moet doen. Het geeft minder onrust omdat er een kader is waar binnen je je mag bewegen en het ook duidelijk is wat wel en niet mag.’’

De onzekerheid/onduidelijkheid kan leiden tot röhring in de samenleving. Het meest bekende voorbeeld komt rechtstreeks vanuit de verschillende supermarkten in Nederland; mensen zijn massaal gaan hamsteren. Gevolg: lege schappen in de verschillende winkels. Deze ‘hamstergekte’ hangt vooral samen met het zogeheten ‘sneeuwbaleffect’. Dat begint vaak bij mensen die denken dat het totaal uit de hand kan gaan lopen. Volgens Theunissen is het ook een instinctieve reactie. Omdat men nu veel meer thuis zit, krijgen ze het idee dat er voor eten moet worden gezorgd. Daarnaast voelen mensen de drang om iets te doen in deze tijd. ‘’Die combinatie kan mensen er toe brengen dat ze gaan hamsteren, dus eigenlijk om te kunnen overleven’’, legt Theunissen uit.

Hoe vergaat het de ouderen vandaag de dag?

Hamsteren, of überhaupt naar de supermarkt gaan, is voor veel mensen in deze tijd een voorrecht. Wat denk je bijvoorbeeld van de risicogroepen, waaronder ouderen? Die kunnen hun huis nauwelijks meer verlaten en eenzaamheid ligt dan ook op de loer. Daarnaast kan een eventuele besmetting voor levensgevaarlijke situaties zorgen. Het is dus een zeer aannemelijke gedachte dat de ouderen angstig kunnen zijn. Cijfers uit een onderzoek van KPO-PCOB, de grootste seniorenorganisatie van Nederland, zeggen echter iets heel anders. Aan het onderzoek namen in totaal 1200 respondenten deel. Uit de resultaten blijkt dat slechts 4% échte angst ervaart tijdens deze coronacrisis.  De overgrote meerderheid, 58%, zegt geen angst te hebben voor het rondwarende virus.

Deze link verwijst naar een infographic met de andere resultaten van het onderzoek.

Ook Co van Willigen, 84 jaar, leidt naar eigen zeggen nog altijd hetzelfde rustige leventje met haar man Ries in het Groningse Haren. ‘’Ik heb eigenlijk niet zo veel te melden, behalve dat de zon schijnt en dat iedereen voorzichtig is.’’ Als het gesprek eenmaal op gang gekomen is, komen er wel degelijk bepaalde zaken naar voren. Zo is er een verklaring voor het feit dat het stel niet met de landelijke onrust meedoet. ‘’Mijn jeugd heb ik in Zeeland doorgebracht en daar hebben wij de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, dat was natuurlijk heel heftig. Het geloof speelde indertijd een grote rol.’’ Co haalt ook tijdens de coronacrisis veel kracht uit haar geloof. ‘’In deze tijden van het virus moet ik daar vaak aan terugdenken. Ik ben van mening dat we gewoon moeten bidden, zodat God ons behoedt voor de narigheid.’’ Het zijn echter niet louter religieuze beweegredenen, die de boventoon voeren in huize Van Willigen. ‘’Natuurlijk moet je ook je voorzorgsmaatregelen treffen. Je moet voorzichtig zijn en géén gekke dingen doen’’, vertelt Co. ‘’Voor mij staat echter één ding als een paal boven water: God is altijd dezelfde en wil zich ontfermen voor diegenen die naar hem vragen.’’ Wie nu denkt dat Co totaal geen angst of onrust ervaart, heeft het mis. ‘’Ik heb op het moment wel zorgen. Dat hoeft dan niet perse onrust te zijn, maar je moet je het niet verbloemen. De situatie is zoals die is en dan moet je hopen op beterschap.’’

Het goede van de mens komt naar boven

Dat de coronacrisis vooral wordt gezien als een donkere periode is logisch, maar het werkt ook de andere kant op. Overal in het land, én in het buitenland, schieten goedbedoelde initiatieven als paddenstoelen uit de grond. We zitten in de problemen en dat doet wat met de mens. We willen klaarblijkelijk niet stilzitten en elkaar juist een hart onder de riem steken. Zo was er de afgelopen tijd vooral veel steun voor al het zorgpersoneel in Nederland. Waar de gemiddelde Nederlander bijna gedwongen thuis moet zitten, werken zij ontzettend hard om de getroffenen te helpen. De steun uitten zich in verschillende loyaliteitsacties, zo werd er bijvoorbeeld massaal geklapt voor de zorgsector. Ook de voetbalsector, die ook getroffen is door de coronacrisis, liet van zich horen. Verschillende supportersgroeperingen hingen spandoeken op, waarin ze hun steun betuigden.

Er waren daarnaast ook acties die gericht waren op de gehele samenleving. Beter gezegd: als oplossing voor de collectieve onrust. De massale zangactiviteiten in verschillende Italiaanse steden zijn daar een mooi voorbeeld. Deze activiteiten gaven het beladen woord ‘verspreiding’ een heel andere betekenis. De initiatieven bereikten Nederland namelijk ook en kregen écht voet aan de grond. Zo zette Piet Verkleij, een Tilburgse artiest, een soortgelijk evenement op touw, ‘Gezamenlijke balkonmuziek in tijden van Corona’. Piet woont in het Belgische Gent, maar is door de maatregelen weer even teruggeworpen op zijn ouderlijk huis. Tijdens de terugreis naar Tilburg nam hij inspiratie mee vanuit ons buurland. ‘’Ik woon eigenlijk in Gent en daar gebeurde het al, even later zag ik het op Facebook voorbij komen. Ik heb toen toestemming gevraagd om het ook in Nederland te mogen organiseren’’, vertelt Piet. ‘’Ik merkte namelijk aan mezelf dat ik me nogal opgesloten voelde hier in huis en mistte het contact met andere mensen. Via gezamenlijk muziek maken kan dat wel.’’ Het evenement sloeg, spijtig genoeg, niet geweldig aan in Nederland. Via Facebook meldde zich slechts een handjevol mensen aan en dus werd het geen ‘happening’, zoals hij natuurlijk voor ogen had. ‘’Op Facebook waren mensen wel geïnteresseerd, maar ze ondernamen verder geen initiatief’’, vertelt hij. ‘’Daarnaast waren de reacties van vrouwen, in de leeftijdscategorie 17 tot 30 jaar, overwegend positiever dan die van mannen. Dat vond ik eerlijk gezegd opvallend.’’ In zijn zoektocht naar mogelijke oorzaken voor het stagnerende evenement komt hij uiteindelijk uit bij de vorm. ‘’Ik heb mijn best gedaan om mijn initiatief groter te laten worden maar wellicht is met z`n allen klappen voor de zorgmedewerkers makkelijker dan muziek maken. Dan moet je namelijk uit je comfortzone treden of je grenzen verleggen en dat is misschien net iets teveel gevraagd in deze roerige tijd.’’

Piet hoopt op deze manier een bijdrage te leveren aan de onderdrukking van de collectieve onrust in Nederland. ‘’Het geeft in ieder geval afleiding en dat is positief, even de focus verleggen op iets anders zoals muziek. Als je naar muziek luistert kun je andere gedachten of emoties even vergeten, zoals onrust of angst voor wat er nu gaande is.’’ De boodschap die overgedragen moest worden, is volgens Piet belangrijker dan de uiteindelijke uitvoering van het evenement. ‘’Als het op een goede manier was opgepakt had ik dat natuurlijk wel het leukst gevonden, het initiatief op zichzelf is bedoeld om te voelen dat mensen er voor elkaar zijn.’’ Deze laatste woorden doet bij veel mensen hoogstwaarschijnlijk een belletje rinkelen. Ze zijn namelijk vergelijkbaar met de woorden van onze Minister-President tijdens zijn landelijke toespraak; ‘’Samen komen we deze moeilijke periode te boven. Let een beetje op elkaar, ik reken op u.’’ Het zijn nu eenmaal zware tijden, we ervaren de onrust als collectief en vechten er tegen als collectief. Ieder mens is nu eenmaal uniek en reageert in tijden van crisis op geheel eigen wijze. De reacties vanuit de samenleving zijn dan ook heel divers te noemen. De één voelt zich geroepen om op te staan voor het collectief en de ander handelt geheel vanuit eigen belang.

Reageer op dit artikel