De kerk in coronatijd: “Mensen missen de tastbare zegening”

Nederland valt stil onder de maatregelen tegen het coronavirus en kerken vormen geen uitzondering. Maar hoewel de kerkbanken leeg blijven, zit gelovig Nederland niet stil: priesters geven pastorale zorg op afstand en gelovigen organiseren zich om hun medemens te helpen.

De Heilige Maria Presentatiekerk in Asten hult zich in stilte en de wijwaterbakjes staan droog. De paarse doeken die de altaren voor de vastentijd verhullen, zijn nauwelijks zichtbaar in de duisternis. Alleen aan de voeten van Maria brandt kaarslicht. Op de bidstoel voor het beeld ligt een uitgeprint coronagebed. In het intentieboek laten Lotte en Jop weten dat ze hier met opa en oma voor de coronaslachtoffers hebben gebeden.

Ontslagen van de zondagsplicht

De kerk in Asten is exemplarisch voor heel Nederland in coronatijd. De Nederlandse bisschoppen verkondigden op 13 maart dat alle weekendvieringen geschrapt worden, maar kerken wel open kunnen blijven voor gebed. Op 18 maart verstuurden de bisschoppen een persbericht waarin ze “met grote pijn in het hart” bekendmaakten dat er tot en met Pasen geen Missen zullen zijn.

“De bisschoppen vinden dat de eredienst aan God geen bron van besmetting voor mensen mag worden”, laat een woordvoerder van het bisdom Den Bosch weten. “Ze vragen mensen om naar alternatieven te kijken, zoals de Mis op televisie of via internet te volgen.”

Inmiddels heeft Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch, een decreet uitgevaardigd waarin hij de gelovigen in zijn bisdom ontslaat van hun zondagsplicht, de plicht om op zondag naar de kerk te gaan. In plaats daarvan mogen gelovigen de Mis via media volgen of bidden.

Geestelijke zorg bieden

Harold van Overbeek (1976) is kapelaan in de Franciscusparochie (Asten en Someren). Hij is de vaste voorganger bij Missen in het dorp Ommel.

In de kerk van Ommel, dat net als Asten tot de Franciscusparochie behoort, zijn de weekendvieringen eveneens afgelast. De doordeweekse ochtendvieringen gaan vooralsnog door. De kerk is groot en de kerkgangers zijn maar met weinig, zodat ze voldoende afstand tot elkaar kunnen bewaren. Kapelaan Harold van Overbeek bidt met zijn parochianen voor de slachtoffers van het coronavirus. God, Maria en de Heilige Jozef worden om troost en steun gevraagd.

“Het is voor de mensen bemoedigend om naar de kerk te blijven komen”, legt Van Overbeek uit. “Ommel is een bedevaartsplaats waar Maria al eeuwen vereerd wordt als troosteres in elke nood. We kunnen wel zeggen dat er op dit moment grote nood is en veel mensen het moeilijk hebben. Veel mensen komen hier dan ook bidden voor troost en bijstand. Mensen die kracht vinden in het gebed moeten een plaats kunnen hebben om te bidden. De ziekenhuizen zijn volop bezig met lichamelijke zorg, maar het is onze taak om geestelijke zorg te bieden. Zolang de maatregelen het toestaan.”

“Het is heel triest dat families met nauwelijks ceremonie afscheid moeten nemen van hun dierbaren”

De maatregelen maken het priesters echter moeilijk om die geestelijke zorg te bieden. Huisbezoeken zijn te riskant: het besmettingsgevaar voor ouderen en zieken is te groot. Dopen en uitvaarten worden in kleine kring en met nauwelijks rituelen gehouden – of zelfs afgelast, zoals kapelaan Van Overbeek meemaakte: “Ik had een uitvaart, maar vanwege alle maatregelen heeft de familie besloten die niet door te laten gaan. Ik had beloofd om bij de overleden vrouw op de kamer de absoute, de laatste gebeden uit te komen spreken, maar dat gaat ook niet meer: de verzorgingstehuizen zitten op slot.”

“Het is heel triest dat families met nauwelijks ceremonie afscheid moeten nemen van hun dierbaren”, vervolgt Van Overbeek. “Ik vind het heel erg voor de nabestaanden. Ik doe veel uitvaarten, dat is mijn pastorale plicht: elke uitvaart is het laatste wat je kunt verzorgen voor een overledene en voor de familie. Het is heel wrang dat zij niet in de kerk de laatste eer kunnen bewijzen aan hun overledene. Je kunt niet de diensten aanbieden aan mensen die je zou willen aanbieden.”

Thuiswerkende priesters

Pieter Scheepers (1971) is pastoor in de Franciscusparochie (Asten en Someren).

Dat beaamt Van Overbeeks collega Pieter Scheepers, pastoor van de Franciscusparochie. “Alles valt stil: de communievoorbereidingen, de vormselvoorbereidingen, de huisbezoeken. Ik heb deze week drie uitvaarten, die mogen met maximaal dertig aanwezigen doorgaan, maar de nieuwe uitvaarten mogen niet eens meer met een gezelschap. Dan gaat men met de kist naar het graf en eventueel wordt daar nog een gebed uitgesproken; anders wordt de kist meteen het graf in gelaten. Er zijn geen rituelen meer.”

De overheid adviseert iedereen om zo veel mogelijk thuis te werken; een oproep waar ook priesters gehoor aan proberen te geven. In hun geval betekent dat veel uren aan de telefoon en de computer. “Ik probeer parochianen bij te staan door mensen te bellen”, legt pastoor Scheepers uit. “Via de telefoon en sociale media probeer ik in gesprek te blijven en bemoedigende dingen te delen. Sociale media, e-mail en telefoneren zijn op dit moment de enige manieren om met elkaar in contact te komen en daar maak ik nu ook veel gebruik van.”

Tastbare zegening

Veel kerken zijn net als de Heilige Maria Presentatiekerk in Asten open voor gebed en bezinning; mensen kunnen de hele dag binnenlopen om een kaarsje op te steken. Ook streamen veel parochies vieringen, zodat gelovigen de Mis via het internet kunnen volgen. Publieke omroep KRO-NCRV biedt traditiegetrouw op zondagochtend een eucharistieviering aan op televisie.

Gelovigen hoeven het ondanks de coronamaatregelen dus niet helemaal zonder Mis te doen, maar toch is een viering volgen vanuit je huis niet hetzelfde als in de kerkbank zitten. “De kerk vind ik een leerschool”, zegt Scheepers. “Kerkgangers horen Bijbelverhalen en uitleg. Ze vieren samen en ontmoeten de Heer en de Heilige communie. Dat missen mensen nu: de tastbare zegening.”

“Dat missen mensen nu: de tastbare zegening”

Het nieuws dat er geen openbare missen zullen zijn met Pasen komt bij veel katholieke gelovigen hard aan. Met Pasen wordt de opstanding uit de dood van Jezus Christus gevierd; het paasfeest geldt als het belangrijkste feest binnen het christendom. “Voor mij is het heel onwerkelijk”, vertelt pastoor Scheepers. “Nu is het allemaal nog abstract, maar ik denk dat als het dadelijk echt Goede Vrijdag of Pasen is en ik hier op de bank zit, ik dat ontzettend vervelend zou vinden. Op zondag de Mis kunnen doen, dat hoort bij mij.”

Niets weerhoudt priesters ervan om in hun eentje een paasmis te houden; de bisschoppen hebben alleen publieke vieringen geschrapt. Maar die optie ziet Scheepers niet zitten. “Afgelopen zondag heb ik privé de Mis gedaan. Maar daar horen gewoon mensen bij. Of kijk naar Palmpasen dadelijk: ik kan wel de palmtakken wijden en ze in de kerk zetten zodat mensen ze op kunnen halen, maar daar hoort toch het koor bij? Hosanna zingen en de paaskaars die de donkere kerk binnenkomt, dat hoort erbij. Als dat samenkomen en samen vieren er niet is, voelt dat voor mij toch heel eigenaardig.”

Handen uit de mouwen

Niet alleen heeft het coronavirus het misbezoek lamgelegd; ook het vrijwilligerswerk dat kerken organiseren is grotendeels stilgevallen. Toch zijn er volgens pastoor Scheepers nog steeds manieren waarop gelovigen een ander kunnen helpen. “Daar waar nodig kunnen gelovigen de handen uit de mouwen steken”, zegt hij. “Je kunt een telefoontje of een kaartje naar eenzame mensen sturen, een beetje in de gaten houden dat mensen die het al moeilijk hebben niet wegkwijnen. En bidden, natuurlijk. Bidden dat de artsen en verpleegkundigen mogen volhouden en het virus mag verdwijnen.”

“Vaak bellen mensen met een praktische vraag die tegelijk een soort noodkreet is”

Gelovige organisaties met de wens om de medemens te helpen organiseren zich in rap tempo. Zo is op 18 maart bijvoorbeeld het platform Nietalleen.nl online gegaan. Nietalleen.nl werkt als een koppelservice: mensen die hulp nodig hebben kunnen met hun vraag terecht bij vrijwilligers, die hen in contact brengen met een kerk of gelovige organisatie in hun buurt.

Helma Maas is woordvoerster van de Protestantse Kerk in Nederland.

“De Protestantse Kerk in Nederland wilde graag iets doen, iets op poten zetten”, vertelt woordvoerster Helma Maas. “Her en der waren al soortgelijke initiatieven, bijvoorbeeld van christelijke studentenvereniging Navigators. Er zijn steeds meer koppen bij elkaar gekomen en nu is het een lange lijst van organisaties, waarvan de Evangelische Omroep en de Protestantse Kerk in Nederland de grootste trekkers zijn.”
Inmiddels hebben al ruim 350 organisaties, stichtingen en kerken zich onder de vlag van Nietalleen.nl geschaard, van de rooms-katholieke Kerk tot de politieke partijen ChristenUnie en SGP.

Noodkreet

Volgens Maas zijn de mensen die naar Nietalleen.nl bellen vaak niet alleen op zoek naar hulp bij een praktisch probleem, maar hopen ze ook een luisterend oor te vinden. “Een meneer moet nu ineens voor zijn dementerende partner zorgen; normaal gaat die vrouw naar een dagopvang, maar dat kan nu niet”, vertelt ze. “De man zelf is ook hulpbehoevend; hij is heel slecht ter been en kan zijn vrouw nu niet alleen laten. Hij heeft iemand nodig die boodschappen doet, maar ook waar hij zijn verhaal aan kwijt kan.”

“Het is vaak een beetje gekoppeld: vaak bellen mensen met een praktische vraag die tegelijk een soort noodkreet is”, vervolgt Maas. “Er heerst grote onzekerheid bij veel mensen. Iets heel ongrijpbaars komt op ons af. Mensen zoeken steun bij elkaar, maar je kunt niet fysiek bij elkaar zijn; dat is heel raar. Daarom zijn we blij dat we de telefoon kunnen gebruiken om te helpen. Mensen willen gerustgesteld worden.”

Luisterend oor

Denis Hendrickx (1949) is abt (hoofd) van de Abdij van Berne.

Ook de paters norbertijnen van de Abdij van Berne, nabij het Brabantse Heeswijk, hebben een initiatief in het leven geroepen om mensen een gesprek of geruststelling te kunnen bieden. Sinds het coronavirus de paters dwong de deuren van de abdijkerk op zondag te sluiten, organiseert de abdij spreekuren voor mensen die vragen hebben of gewoon even een gezicht willen zien.

“Een eucharistieviering op zondag is niet alleen sec een viering, maar ook een ontmoeting”, legt abt Denis Hendrickx uit. “We drinken na de viering koffie met elkaar. Ik kan me voorstellen dat sommige mensen dat nu niet alleen als vaste gewoonte missen, maar dat ze ook het gesprek of het uitwisselen van vragen missen. Die mensen zitten nu dus min of meer in isolatie. Daarom hebben we gezegd: laten we ervoor zorgen dat mensen in ieder geval op een vast moment iemand van het pastoraat kunnen bereiken.”

“Mensen zijn op zoek naar geruststelling, troost en bemoediging”

Iedere woensdagochtend is er in de abdijkerk een norbertijn aanwezig om gesprekken te voeren met bewoners. Daarnaast houden de norbertijnen op woensdagmiddag een telefonisch spreekuur voor wie niet naar de abdij kan, wil of durft te komen.

“Ik denk dat het een belangrijke geestelijke behoefte vervult”, zegt abt Hendrickx. “We willen mensen de gelegenheid geven om vragen en gedachten uit te kunnen wisselen en antwoorden te krijgen. Het gaat erom dat mensen een luisterend oor vinden waar ze ook met spirituele zaken en zinvragen terecht kunnen.”

Hendrickx verwacht veel vragen over het coronavirus. “Mensen zijn angstig voor datgene wat hun en hun omgeving overkomt. Het is onwerkelijk, de rust op straat, niet naar buiten kunnen of durven, de angst. Mensen zijn op zoek naar geruststelling, troost en bemoediging. Veel mensen zitten in isolatie omdat hun buren en familie afstand houden om hen voor besmetting te kunnen behoeden. Het is heel merkwaardig: nabijheid tonen door afstand te houden. Dat is dubbel, maar wel begrijpelijk in deze situatie.”

Lessen trekken

Volgens pastoor Pieter Scheepers is het belangrijk om lering te trekken uit de beproeving die het coronavirus vormt. “We zitten midden in de veertigdagentijd, een tijd van bezinning en pas op de plaats. We gaan nu meer beseffen waar we mee bezig zijn, wat we hebben en niet hebben. Er zijn mensen in de wereld die verrekken van de honger en al blij mogen zijn met één schaaltje rijst om de dag door te komen en wij hamsteren omdat we bang zijn iets tekort te komen.”

“Je ziet ook dat dingen die nooit konden ineens wel gaan”, vervolgt Scheepers. “Mensen kunnen ineens wél thuis werken. De sociale contacten, zoals naar elkaar zwaaien of een boodschapje voor elkaar doen, dat hebben we ook meer nodig. Het mag niet zo zijn dat als dit virus straks voorbij is, dat we dan weer op de gewone voet doorgaan. We moeten lessen trekken uit deze situatie, anders hebben we er niets van begrepen.”

Voorlopig zullen de kaarsen aan Maria’s voeten de enige lichtbron in de kerk van Asten vormen. De komende tijd zal het in de kerk zo stil blijven dat een krakende bank, een gefluisterd gebed, het krassen van een pen in het intentieboek door de ruimte galmt. Van binnen zwijgt de kerk, maar op woensdagavond liet ze haar stem horen. Overal in Nederland luidden de kerken om zeven uur hun klokken; uit respect voor hulpverleners en ten teken van hoop, troost en bemoediging.

Reageer op dit artikel