Films zijn niet langer haram in Saoedi-Arabië

KHALED NADERSHAH BY CAITLIN KWAIJTAAL

“Ik hoop dat we een eigen cinema creëren, met een eigen smaak, met een eigen gevoel. Een filmindustrie die zich onderscheidt van andere met filmmakers die eindelijk onze maatschappelijke problemen kunnen uitdrukken. Ik hoop dat ik er onderdeel van kan zijn,” vertelt de 26-jarige filmmaker Khaled Nadershah uit Saoedi-Arabië. Sinds dit jaar is de wetgeving rondom filmkunst milder geworden. Eindelijk kan Nadershah zonder moeite zijn films vertonen in zijn eigen land.

Filmmaker Khaled Nadershah

Wie profiteert er van de Arabische filmrevolutie? Dat is de vraag die magazine The Hollywood Reporter van 11 april stelt. Op 18 april is de eerste bioscoop sinds 35 jaar open in Saoedi-Arabië. In de hoofdstad Riyad komt de eerste. Sinds dat de islamitische beweging Sahwa regeert in het land zijn publieke bioscopen die fictiefilms vertonen verboden. Zo was er al die tijd een bioscoop in Khobar die educatieve documentaires vertoonde, maar er was wel sprake van censuur. Volgens de leiders van de Sahwa waren films niet goed voor de islam.

Midden-Oostenexpert Paul Aarts: “In de jaren ’50 en ’60 verzette de Moslimbroederschap zich tegen de komst van Amerikaanse troepen in het Midden-Oosten. Democratische regeringen werden vervangen door een islamitisch kalifaat. In Saoedi-Arabië kwam de Sahwa, bestuurd door de leiders Safar Al-Hawali en Salman al-Ouda. In het nieuwe islamitische kalifaat werd alles gedaan om zich tegen de westerse levenswijze te verzetten. Dit werd gedaan door mensen minder rechten en vrijheden te geven, waaronder geen alcohol, geen westerse muziek en geen westerse films en bioscopen. De nieuwe kroonprins denkt er nu anders over en daar willen de mensen van profiteren.”

Van bankier naar filmmaker

Iemand die er meteen van profiteert is Khaled Nadershah. De jonge filmmaker heeft eerder dit jaar zijn film Exit 5 gefilmd in Saoedi-Arabië. Hij moest toestemming vragen aan de regering om op straat te mogen filmen en dat ging nu volgens hem zonder enige moeite.

“Sinds de nieuwe wetgevingen is het dit jaar makkelijker geworden om een film te maken.

Je hebt nog steeds toestemming nodig om in het openbaar een film op te nemen, zoals in elk ander land. Maar ik stond ervan versteld hoe snel en efficiënt het dit keer ging. Vroeger duurde het aanvragen van toestemming om te filmen veel langer en waren de regels minder flexibel,” zegt Nadershah via de telefoon vanuit Jeddah, Saoedi-Arabië.

Nadershah studeerde film in Londen, omdat zijn land geen filmopleiding heeft. Zijn ouders stuurden hem eerst naar Londen om business te studeren. Hij maakte de opleiding af maar al snel kwam hij achter zijn echte passie: film. Eerst keurde zijn vader dat af. Nadershah moest namelijk bankier worden zoals hij. “Mijn vader wilde dat ik in zijn voetsporen zou treden. Hij had niks met kunst en film, dat bestond als het ware niet. Er was namelijk geen filmindustrie in ons land, die begint nu pas op gang te komen.”

Films zijn haram

“Sinds de religieuspolitieke stroming Sahwa is alles verboden wat als godslastering wordt gezien”, vertelt midden-oostenexpert Paul Aarts. “Vrouwen mochten niet autorijden, ze moesten apart werken en de islam werd verplicht, andere godsdiensten verboden. Filmkunst werd ook gezien als haram (onrein), dat was niet de juiste manier om God te aanbidden volgens de leiders. Mensen konden dan namelijk zien hoe vrij andere culturen waren. Bioscopen werden dus gesloten en de filmindustrie werd stilgelegd.”

Als filmmakers zich toch wilden uitten, verhuisden ze naar de Verenigde Arabische Emiraten of Qatar. Sinds de komst van het internet ontwikkelden zich ook jongere filmmakers die hun films op YouTube zetten. Nadershah: “Vroeger was er geen internet, geen kennis van andere culturen of kunst. Nu wel. We weten dat we economisch niet vooruitgaan als we blijven hangen in die Sahwa. We hebben gezien hoe de vrijheid er overal uitziet, nu willen we er ook van profiteren.”

Eindelijk naar de bioscoop

De bioscoop die op 18 april opende in de hoofdstad Riyad is een van de velen die er nog gaan komen. Amerikaanse bioscoopexploitant AMC Entertainment Holdings heeft een contract gesloten met de regering van Saoedi-Arabië om veertig bioscopen in vijf jaar te bouwen.

Vrouwen hoeven niet – zoals vroeger gebruikelijk was in het koninkrijk – in een apart gedeelte, gescheiden van mannen, te zitten. De eerste film die wordt gescreend in Riyad is Black Panther, maar drie jonge, filmhongerige vrouwen zijn meer benieuwd naar films uit hun eigen land:

Jumana Sub (24) is een fotograaf en denkt dat de bouw van bioscopen een belangrijke stap is in de goede richting. “We hebben geweldige filmmakers die fantastische verhalen willen vertellen, maar ze hebben nooit de kans gehad om hun films te laten zien. Ze deden mee aan buitenlandse filmfestivals of publiceerden hun films op YouTube. Dit is eindelijk hun kans om hun vaardigheden en talent te laten zien aan ons.”

Noura Amri (26) zegt dat ze al jaren op dit moment wacht. “Het is in ons land niet makkelijk om nieuwe wetten of regels door te voeren. De oude bevolking – met hun ouderwetse normen en waarden – wennen moeilijk aan verandering. Nu we een hele jonge bevolking hebben van dertigers, zijn zulke vrijere regels zeer welkom. Ik kan niet wachten om naar de bioscoop te gaan en onze films te zien.”

Fahda Al Magairen (24), die zelf ook ambitie heeft voor films en fotografie, is overweldigd door deze ontwikkeling. “Ik heb eindelijk de kans om onze prachtige lokale producties te zien in mijn eigen land. We hebben zoveel talentvolle filmmakers die enorm veel prijzen hebben gewonnen op filmfestivals in Europa. Ik ben zo gelukkig dat ik in deze tijd leef en ik hoop snel onderdeel te zijn van die industrie.”

Toen Nadershah jonger was, kreeg hij geen kunst onderwezen op school. “Dus toen ik eenmaal op de filmacademie terechtkwam, zat ik helemaal achterin. Niet omdat ik niet voldoende films heb gezien, maar omdat ik niet veel wist over kunst op zich. Ik moest enorm veel inhalen. Veel kunstenaars worden geïnspireerd door schilderijen, liedjes of poëzie, maar ik had geen een inspiratiebron.” Nadershah liep achter op dat gebied en nam extra cursussen kunst om met de klas bij te blijven. Sub, Amra en Al Magairen hebben ook geen kunst gehad op school. Zij gebruiken Instagram en Pinterest om meer over kunst te weten te komen en ook zelf hun eigen fotokunst te publiceren.

De kroonprins met twee gezichten

De reden dat kroonprins Mohammad bin Salman nu bioscopen en films toestaat komt, volgens midden-oostenexpert Aarts, omdat de kroonprins nog erg jong is. “Hij is nu 32 jaar, even oud als de gemiddelde leeftijd in dat land. Hij is pas drie jaar aan de macht en zag in dat de enorme jonge generatie recreatie nodig heeft om gelukkig te zijn.”

Het film-hongerige land heeft een bevolking van 32 miljoen. Daarvan is 70% onder de 30 jaar en dat aantal is nog steeds aan het groeien. Nadershah denkt ook dat het aan de leeftijd ligt van de kroonprins: “Hij kan zich beter inleven met de Arabische jeugd. Het zijn ook voornamelijk de ouderen die de Sahwa vanaf het begin hebben meegemaakt. Zij zijn nog gehecht aan de oude normen en waarden, maar dat aantal ouderen neemt snel af. De jonge kroonprins denkt er nu ook anders over.”

“Maar we moeten een ding niet vergeten”, voegt Aarts eraan toe. “Mohammad bin Salman is niet van plan een andere politiek met de wereld te gaan voeren. Hij staat namelijk bekend als een man met twee gezichten: een jong vriendelijk gezicht naar zijn jonge bevolking en een professioneel gezicht naar de buitenwereld. Voor zijn bevolking is hij goed, hij wordt enorm geliefd en we zullen denk ik alleen maar positieve ontwikkelingen zien in Saoedi-Arabië zolang hij nog leeft.”

‘Realistische grenzen’

“Kunst reflecteert op een bepaalde maatschappij op een bepaalt moment in de tijd”, zegt Nadershah. “Al jaren maken filmmakers protestfilms, kijk ook naar Poolse films die voortkwamen uit het communistisch regime daar in de jaren ’80. Toch denk ik dat Saoedische filmmakers geen protestfilms gaan maken. Wij mogen wel onze mening uiten, dat is geen enkel probleem zolang het niet over de islam of over de politiek van ons land gaat. Het is hier toch anders dan in andere Arabische landen. Daarom denk ik dat er realistische grenzen worden opgesteld. Daarbinnen mogen we ons gewoon vrij uitdrukken en worden we ook nog eens gesubsidieerd.”

Volgens Nadershah zullen Saoedische filmmakers geen actiefilms maken of niks wat op Bollywood lijkt. Hij hoopt dat Saoedi-Arabië een eigen stijl creërt met eigen onderwerpen. Films zullen vooral gaan over maatschappelijke problemen, ambitie en jongeren, zoals in recentere Saoedische films. Die films worden nu ook eindelijk vertoond in de bioscoop. Nadershah: “Films hier reflecteren op de maatschappij, wij leven in een ambitieuze jonge samenleving met onze eigen maatschappelijke problemen.” Eerder, toen er nog geen bioscopen en Saoedische films waren, haalden Saoedi-Arabiërs inspiratie uit verhalen. “Mijn ouders gaven mij boeken toen ik jong was. Boeken zijn wel echt onderdeel van de Saoedische cultuur. Al die fantastische verhalen die ik als jong kind las, maakte ik beeldend in mijn hoofd”, zegt Nadershah. “Zo ontwikkelde ik mijn talent voor storytelling. Waarom nieuwe ideeën bedenken, als er nog zoveel prachtige Saoedische verhalen zijn die verfilmd kunnen worden?”

Reageer op dit artikel