Harlingen, Friese stad zonder Fryske taal

Op het eerste oog is Harlingen een typisch Fries stadje. Er hangen Friese vlaggen bij meerdere winkels en de treinen rijden naar Franeker en Leeuwarden. Toch is er een groot verschil tussen de havenstad en de meeste andere plaatsen in Friesland. Voor een buitenstaander zijn de Harlingers namelijk opvallend goed te verstaan.

In de souvenirshop van Ingrid Raatgever (61) liggen allerlei typisch Friese souvenirs. Er liggen sokken, sjaals, pantoffels en mokken die allemaal één ding gemeen hebben: het patroon van de Friese vlag. Raatgever erkent dat daar commerciële doeleinden aan ten grondslag liggen. “Dat is natuurlijk voor de toeristen. In de zomer is Harlingen erg populair.” De provinciale taal en cultuur leven nauwelijks in het veertienduizend inwoners tellende stadje. “De meeste Harlingers spreken geen Fries. Kinderen leren het alleen als het thuis de voertaal is, maar dat is hier vaak niet het geval.”

3
Ingrid Raatgever: “De meeste Harlingers spreken geen Fries.”

Raatgever denkt dat de afwezigheid van het Fries in Harlingen te maken heeft met de grote aantallen Randstedelingen die naar het platteland verhuisden. “In de jaren ’70 kreeg je subsidie als je vanuit het westen naar Noord-Nederland verhuisde. Er was er veel ruimte en je kon er goedkoop wonen.” Zelf kwam Raatgever in 1974 in het noorden terecht. “Mijn moeder verhuisde een jaar eerder vanwege ons grote gezin van Rotterdam naar Friesland. Mijn toenmalige vriend en ik volgden vanzelf, omdat we er goedkoop konden wonen. We zijn er nooit meer weggegaan”, vertelt ze met een sterke Rotterdamse tongval.

Niet gestimuleerd

In de Voorstraat, de belangrijkste winkelstraat van Harlingen, is de Friese taal nauwelijks te horen. Hoe dat kan in een van de Friese elf steden? Noa Zijlstra en Manouck Penn (beiden 14) kijken elkaar vragend aan. De vriendinnen gaan naar dezelfde school in Harlingen en merken na even aarzelen op dat het onderwijs een rol speelt. “De taal en cultuur worden op school niet gestimuleerd”, vertelt Zijlstra. Op Friese basisscholen is Fries een verplicht vak, maar op middelbare scholen is er sprake van een keuzevak waar nauwelijks leerlingen examen in doen.

Slechts twee leerlingen in de klas van Noa Zijlstra en Manouck Penn spreken Fries. “De taal en cultuur worden op school niet gestimuleerd.”

Zijlstra werd geboren in Groningen, maar woont inmiddels al tien jaar in Harlingen. Ze spreekt geen Fries en kan de taal nauwelijks verstaan. Penn spreekt de taal wél. Zij is afkomstig uit Dronrijp, een dorp in de buurt van Leeuwarden. “Op school wordt er niets aan gedaan, maar ik spreek van huis uit Fries. In de dorpen komt dat vaker voor dan in deze stad.” Ze is een van de weinigen in haar klas die de tweede officiële taal van Nederland beheerst. “Verder spreekt alleen mijn klasgenoot Lieke Fries. Ook zij woont in een dorp, Pingjum.”

Dorpen

Even verderop stapt Rinze Romar (80) uit zijn auto. Hij is naar de binnenstad gereden om samen met zijn vrouw boodschappen te doen. De uit het Noord-Friese dorp Engwierum afkomstige Romar is een van de weinige inwoners van Harlingen die wél Fries spreekt. “Als je de taal hier al hoort, zijn het meestal mensen die in de omliggende dorpen wonen. Ze komen hier winkelen, omdat er in hun eigen woonplaats geen voorzieningen zijn.”

Zelf woont Romar inmiddels vijftig jaar in Harlingen. Hij kent de stad op zijn duimpje. Naast de komst van westerlingen heeft hij een andere verklaring voor het opvallende taalverschil tussen zijn woonplaats en de kleinere plaatsen in de provincie. “Harlingen is altijd al meer georiënteerd geweest op het westen dan de meeste andere plaatsen in Friesland. Dat heeft vooral te maken met de haven. En via de Afsluitdijk ben je zo in de kop van Noord-Holland.”

Niet spreken, wel verstaan

Aan het uiteinde van de straat wordt het winkelende publiek getrakteerd op de sterke geur van gebakken vis. In de lange rij bij de viskraam wordt vrijwel alleen maar Nederlands gesproken. De enige uitzondering daarop wordt niet gevormd door Friese dorpelingen, maar door twee Duitse toeristen. Volgens verkoopster Nina de Boer (22) is dat nou eenmaal de normale gang van zaken in Harlingen. De geboren en getogen Harlingse spreekt zelf geen Fries. “Ik kan het wel een beetje verstaan, maar daar is alles ook mee gezegd. In Harlingen zetten we ons niet af tegen de taal, het interesseert ons gewoon niet. Dat geldt ook voor het Friese nationalisme en de typisch Friese cultuur. Het leeft allemaal veel meer in de dorpen.”

Wanneer De Boer met haar kraam in kleinere plaatsen als Sexbierum en Sint Annaparochie staat, is de situatie compleet anders. Daar spreken de meeste klanten haar in het Fries aan. “Het komt regelmatig voor dat ze mij verbeteren als ik in het Nederlands reageer. Dan vraag ik of ze ui op hun vis willen en zeggen ze dat er sipel op moet. Dat overkomt me in Harlingen nooit.”

6
Nina de Boer is een geboren en getogen Harlingse. “We zetten ons niet af tegen de Friese taal en cultuur, het interesseert ons gewoon niet.”

Reageer op dit artikel