Joker: van grappenmaker tot inspirator voor geweld en angst

PIxabay / Szilárd Szabó

De film Joker, die onlangs in première is gegaan, laat zien hoe een geestzieke man zich in de samenleving onbegrepen voelt, waardoor hij uiteindelijk de meest gruwelijke misdaden pleegt. Volgens verschillende critici zou de film kunnen oproepen tot geweld. Maar wat voor effect kan mediageweld op de mens hebben?

De 27-jarige freelance filmcriticus Nathanael Hood, deelt afgelopen 4 oktober een tweet over een huiveringwekkende gebeurtenis in het AMC Empire 25 theater in Manhattan. Hij post een foto van een man leunend tegen een muur en schrijft hierbij: ‘Dit is de man die de gehele vertoning van Joker in New York City op mensen spuugde en applaudisseerde wanneer de Joker iemand vermoordde.’ In zijn review op Tumblr, geplaatst op 5 oktober 2019, omschrijft Hood hem als een ongeveer dertigjarige man die tijdens de gehele film stomdronken was. Het personage in de film, Arthur Fleck, is een geestelijk gemartelde clown die langzaam zijn nieuwe Joker-persoonlijkheid aanneemt. Wanneer Arthur in de film mensen vermoordde of zijn frustraties uitte over de samenleving, verstoorde de man de voorstelling. Verschillende mensen in de zaal riepen dat hij zijn mond moest houden, terwijl anderen hem juist probeerden te kalmeren. Ook schrijft Hood dat sommige mensen zijn oorlogszucht niet meer trokken en besloten om de zaal te verlaten.

Schietpartij

Door het gedrag van de man werden veel aanwezigen herinnerd aan een verschrikkelijke gebeurtenis van een aantal jaar geleden in een Amerikaanse bioscoop. Op 20 juli 2012 werd in Aurora, een stad in de Amerikaanse staat Colorado, de film ‘The Dark Knight Rises’ vertoond. In de film speelt het personage de Joker een grote rol als de vijand van het hoofdpersonage Batman. In de overvolle bioscoopzaal zat ook James Holmes, die na ongeveer twintig minuten, het vuur opende op de honderden bezoekers in de zaal. Twaalf mensen overleefden het bloedbad niet en zeventig anderen raakten ernstig gewond.

Door Holmes zijn felrood geverfde haar werd zijn uiterlijk gelinkt aan dat van de Joker. Tijdens een persconferentie in Manhattan zei de toenmalige politiecommissaris van New York, genaamd Ray Kelly, dat Holmes zichzelf de Joker had genoemd. Naar aanleiding van deze uitspraak kwam men al snel met de theorie dat Holmes geïnspireerd zou zijn door het moordlustige karakter in de film. De New York Times versterkte dit gerucht door in de eerste berichten te melden dat verschillende getuigen de politie hadden verteld dat Holmes zichzelf de Joker had genoemd.

Met de komst van een nieuwe film over de Joker dit jaar, ontstond de angst dat de film, net als bij Holmes, kopieergedrag teweeg zou kunnen brengen. Maar de officier van justitie die de zaak van Holmes vervolgde, George Brauchler, vertelt in 2015 tegen The Denver Post dat Holmes zichzelf nooit geïdentificeerd heeft met de Joker. Brauchler vertelt dat ‘The Dark Knight Rises’ simpelweg een kaskraker was op het moment dat Holmes de misdaad wilde plegen. “Als het ‘Jurassic World’ was, zou hij daar zijn geweest. We hebben niks kunnen vinden over dat het iets met Batman te maken had.”  Volgens Holmes zijn psychiater, William Reid, zou hij zijn haar rood geverfd hebben, omdat ‘rood moed suggereert’ en hij geïnspireerd was door een blauwharige vriend. Toch kan het idee van Holmes verkleed als Joker volgens Brauchler verkeerde ideeën oproepen. “Perceptie is de realiteit. Het maakt niet uit of hij het écht deed vanwege de Joker, terwijl jij en ik weten dat dit niet zo is geweest, het is hoe mensen het waarnemen.”

Een emotionele brief

The Hollywood Reporter meldt op 24 september 2019 dat de familieleden van degenen die zijn getroffen door de schietpartij in Aurora hun bezorgdheid hebben geuit in een brief aan Warner Bros en de filmstudio hebben gevraagd om te doneren aan groepen die slachtoffers van schietgeweld bijstaan. Ondanks dat de schutter in Aurora beweert niet geïnspireerd te zijn door de Joker, maken de familieleden zich wel grote zorgen om de boodschap van de nieuwe film. In de brief kaart de familie aan dat de schietpartij werd gepleegd door ‘een sociaal geïsoleerd individu’ die zich ‘onrechtvaardig behandeld voelde door de maatschappij’. Hetzelfde waar het karakter Arthur Fleck in Joker mee te maken krijgt, wat hem uiteindelijk leidt tot waanzin. De angst ontstaat dat mensen zich hiermee gaan identificeren of de acties van Fleck gaan romantiseren.

Warner Bros reageert op haar site met een verklaring: “Wapengeweld is een kritieke kwestie in onze samenleving. Wij betuigen onze diepste medeleven met alle slachtoffers en gezinnen die getroffen zijn door deze tragedies. (…) Tegelijkertijd gelooft Warner Bros dat een van de functies van storytelling is om moeilijke gesprekken uit te lokken rondom complexe kwesties. Vergis je niet: noch het fictieve personage Joker, noch de film, is een goedkeuring van echt geweld van welke aard dan ook. Het is niet de bedoeling van de film, de filmmakers of de studio om dit karakter hoog te houden als held.”

Het effect van mediageweld op agressie

Sinds de jaren ’50 tonen meerdere onderzoeken aan dat veel blootstelling aan mediageweld daadwerkelijk een risicofactor kan zijn voor agressieve gedachten, gevoelens en gedragingen.

Een voorbeeld hiervan is een onderzoek dat in 2014 gepubliceerd is in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift PLOS ONE. Hieruit blijkt dat gewelddadige media kwaadaardige gevoelens kan oproepen bij mensen, maar alleen als deze personen al agressieve eigenschappen in zich hebben.

In het onderzoek zijn twee verschillende groepen onderzocht: een groep met agressieve- en een groep met niet-agressieve neigingen. De hersenen, bloeddruk en gedragsreacties werden gemeten om te zien hoe zij op verschillende beelden zouden reageren. Op de eerste dag werden beelden van schietpartijen en straatgevechten getoond. De tweede dag kregen de proefpersonen niet-gewelddadige scènes te zien en de derde dag werd hen helemaal niets getoond.

Tijdens het kijken naar geweldsscènes had de agressieve groep minder activiteit in de orbitofrontale cortex dan de andere groep proefpersonen. Deze beheerst de zelfbeheersing en is belangrijk voor het nemen van beslissingen. Daarnaast was de agressieve groep proefpersonen door de gewelddadige beelden meer geïnspireerd en vastberaden. Ook voelden zij zich minder overstuur of nerveus dan hun niet-agressieve tegenhangers.

Op de derde dag, wanneer hen niets werd getoond, hadden de agressieve deelnemers een ongewoon hoge hersenactiviteit in het gebied wat actief is als er niets bijzonders gedaan wordt. Volgens de onderzoekers blijkt hieruit dat de agressieve groep andere hersenfuncties heeft dan hun niet-agressieve leeftijdsgenoten.

Nelly Alia-Klein is een van de onderzoekers en hoogleraar psychiatrie en neurologie op de Icahn School of Medicine in New York City. In een artikel van The Telegraph uit 2014 vertelt Alia-Klein dat het brein bepaalt hoe een individu op zijn omgeving reageert: “Agressie is een eigenschap die zich tegelijkertijd met het zenuwstelsel ontwikkelt vanaf de kindertijd. De gedragspatronen worden vastgesteld en het zenuwstelsel zet deze gedragspatronen voort tot in de volwassenheid.” Alia-Klein legt uit dat dit de oorzaak kan zijn van de verschillen in agressieve en niet-agressieve mensen en hoe de media mensen motiveert om bepaalde dingen te gaan doen.

Twijfelachtig

Hoewel meerdere onderzoeken aantonen dat mediageweld invloed kan hebben op agressie, vragen sommige experts op dit gebied zich nog steeds af of er voldoende bewijs is om overtuigend te zeggen dat er een verband is.

Een reden voor deze twijfel zou kunnen zijn dat menswetenschappen geen exacte wetenschappen zijn. Alain van Hiel, professor sociale psychologie aan de Universiteit van Gent, schrijft hierover in een opiniestuk voor het Belgische tijdschrift Knack. ‘In de fysica, bijvoorbeeld, wordt exact berekend hoe ver een bal zal rollen wanneer er bepaalde krachten worden uitgeoefend. Hier is een duidelijkheid over oorzaak en gevolg. Dit is lastiger bij mensenwetenschappen’, aldus Van Hiel. Volgens hem is het wel zeker dat mediageweld de kans op agressie verhoogt. Deze kans is groter dan bij andere factoren waarvan gedacht wordt dat ze samengaan met agressie, zoals bijvoorbeeld een mishandeling door de ouders, een lage intelligentie of een slechte ouder-kind relatie.

In juli 2017 publiceerde Joseph Hilgard, assistent professor Psychologie aan de Illinois State University, samen met verschillende onderzoekers in het tijdschrift Psychological Bulletin een onderzoek naar mediageweld in de vorm van videogames. In het onderzoek stelt hij dat veel laboratoriumexperimenten over de invloed van mediageweld onderworpen kunnen zijn aan publicatiebias. Dit betekent dat studies die het negatieve effect van mediageweld aantonen op gedachten en gedrag, hoogstwaarschijnlijk eerder zullen worden gepubliceerd dan studies die dit effect niet aantonen. Hierdoor kan het bewijsmateriaal scheef worden getrokken.

Uit het onderzoek bleek dat de gewelddadige media invloeden nog steeds hetzelfde effect gaven op de agressieve gedachten. Het effect van gewelddadige media invloeden op agressief gedrag was echter nog steeds aanwezig, maar is door correctie op basis van de publicatiebias sterk afgenomen.

Mediawetenschapper Rob Leurs twijfelt ook aan het effect van mediageweld op de mens. Hij vergelijkt de ophef omtrent Joker met de kritiek op de film ‘A Clockwark Orange’ uit 1971. Deze mocht jarenlang niet getoond worden in het Verenigd Koninkrijk, omdat de film volgens velen geweld zou kunnen veroorzaken. Leurs vertelt: “Wanneer je nu naar deze film kijkt, denk je ‘het is een goede film’, maar je krijgt niet meteen de neiging om met een keukenmes de deur uit te lopen. Dat is bij Joker denk ik ook niet het geval. De angst voor copycat gedrag is eerder een angst voor geweld dat wij toch al in onze samenleving hebben, dan dat het de angst is voor het medium zelf. Mensen kunnen bijvoorbeeld bang worden dat ze op straat plotseling worden aangevallen, maar dit kan zonder de invloed van de film ook gebeuren.” Ook volgens de Nederlandse regisseur Martin Koolhoven verheerlijkt de film Joker het geweld zeker niet. Hij vertelt daarover in de Wereld Draait Door: “Het wordt letterlijk in de film gezegd: dit is wat er gebeurt als in deze wereld op een bepaalde manier met mensen wordt omgegaan. Dat is gruwelijk. De film is een oproep tot compassie.” Dit gebeuren stopt niet bij de Amerikaanse grens, maar geldt ook voor de rest van de wereld.

Het effect van mediageweld op angst

Uit een onderzoek van het departement psychologie aan de Universiteit van Miami uit 2014 blijkt dat mediageweld, naast agressie, ook voor ongerustheid en angst kan zorgen bij jongvolwassenen.

Tijdens het onderzoek beschreven de deelnemers hun angst van voor en na het bekijken van gewelddadige en geweldloze video’s. Ook hun eerdere blootstelling aan geweld werd hierbij betrokken. Daarnaast werd zowel de bloeddruk als de hartslag van de proefpersonen, verdeeld in twee groepen, gemeten tijdens het bekijken van de films.

Een groep kreeg gewelddadige video’s te zien en de andere groep geweldloze video’s. Beide groepen kregen een verhoogde bloeddruk en verlaagde hartslag. Eerdere vertoning van media- en reëel geweld zorgde voor een lagere stijging van de bloeddruk bij het kijken naar gewelddadige video’s, maar een gelijke verlaagde hartslag. De deelnemers die gewelddadige video’s bekeken, vertoonden tevens een grotere stijging in angst dan de deelnemers die naar geweldloze video’s keken.

Volgens Marnix Eysink Smeets, lector Publiek Vertrouwen in Veiligheid, kan er bij mensen angst voor sommige films ontstaan, omdat ze dingen laten zien die zouden kunnen gebeuren. “Iets wat je je niet hebt voorgesteld, zie je dan ineens voor je en dat kan een effect hebben”, aldus Eysink-Smeets. Mediawetenschapper Rob Leurs stelt dat de emotie die de film bij een kijker oproept al voorkomt in onze samenleving. “Wat zo’n film als Joker bij ons oproept is eigenlijk alleen hetgeen wat in onze samenleving al speelt, maar waar wij liever niet mee geconfronteerd willen worden. Dat is de angst in onze moderne samenleving. Door bijvoorbeeld bezuinigingen binnen de GGZ worden mensen die moeite hebben met zichzelf of mentaal niet helemaal gezond zijn, meer losgelaten door de maatschappij en komen dan alleen te staan. Daar moet je het verhaal in een film niet de schuld van geven.”

Toch zijn volgens de nieuwssite van de Belgische krant HLN veel Amerikaanse bioscopen extra beveiligd tijdens vertoningen van Joker. Zo mogen bezoekers niet verkleed naar de film komen en zijn grote tassen niet toegestaan. Ook raden bioscopen hun bezoekers aan “waakzaam” te zijn en verdachte zaken te melden. Marnix Eysink Smeets denkt dat deze extra beveiligingsmaatregelingen zowel een gevoel van veiligheid als angst bij mensen kunnen veroorzaken: “Het is maar net hoe de maatregelen worden genomen. Ook de discussie rondom de film kan mensen onveilig laten voelen.” Volgens Eysink Smeets is een goede manier om, naast de extra beveiligingen, het veiligheidsgevoel bij mensen te vergroten door “gewoon niet te veel over het onderwerp te praten”. “We jagen elkaar dan juist alleen maar op. Maar tegelijkertijd moeten mensen ook niet naïef zijn. Op het moment dat het gevaar schuilt dat mensen wellicht copycat gedrag zouden kunnen gaan vertonen, moet je hier uiteraard goed op letten”, aldus Marnix Eysink Smeets. Wellicht vinden we in de toekomst een balans tussen het zorgen voor veiligheid binnen onze samenleving en het beheersen van geweld en de angst daarvoor.

Reageer op dit artikel