Leegstand op het platteland zorgt voor problemen en kansen

Aan de rand van een bos aan de Stevensbeekseweg in Overloon staan de ruïnes van wat ooit een grote kippenboerderij was. Ooit stonden er duizenden kippen binnen en buiten de schuren. Nu groeit het gras tot aan de knieën en is het er stil. De jaren hebben zijn tol geëist, de daken zijn op verschillende plekken ingestort; Asbestplaten liggen verspreid en gebroken op de grond; de houten muren rotten. Het is geen unicum. 

Uit onderzoek van Universiteit van Wageningen blijkt dat er de afgelopen vijf jaar 1,4 miljoen vierkante kilometer aan stallen en schuren leeg is komen te staan in Noord-Brabant. Daar komt de komende tien jaar nog eens 2,5 miljoen bij. Dat betekent dat over tien jaar 1 op de 4 stallen leeg staat. In Brabant is de leegstand het grootst, maar ook in andere delen van Nederland neemt die toe. Het levert problemen op voor mens en natuur, maar er liggen ook kansen. 

Voor boeren is het steeds moeilijker financieel het hoofd boven water te houden. Daarnaast worden steeds minder boerderijen overgenomen door een zoon, dochter of een derde. Nu is ook de overheid van plan stoppende boeren te stimuleren door middel van subsidies. Het gevolg is dat er steeds minder agrariërs zijn, de productie zich verplaatst naar megastallen, die nog wel economisch rendabel zijn. Er komen door heel Nederland dus stallen en schuren leeg te staan, maar om hoeveel grond gaat het eigenlijk? 

Uit cijfers van het CBS blijkt dat de problemen het grootste zijn in Noord-Brabant. Daar stonden in 2018 meer dan tweeduizend schuren en stallen leeg, en dat aantal stijgt. Maar ook in andere delen van Nederland is het een probleem. Het aantal vierkante meters dat leegstaat in Gelderland en Overijssel nam weliswaar af, maar het gaat nog steeds om samen ruim anderhalf miljoen vierkante meter. In Limburg is het krap 700.000 vierkante meter; In Friesland 300.000; En in Groningen en Drenthe gaat het om ruim 200.000 vierkante meter. Jaarlijks komen er per provincie tientallen lege stallen en schuren bij.

‘Go home, you are not welcome.’

Die leegstand levert een aantal problemen op voor Mens en Natuur. Zo waren er bij een verlaten boerderij naast een asielzoekerscentrum meerdere teksten op de muren geschreven. Boodschappen gericht aan de bewoners van het azc zoals: ‘Go home, you are not welcome’. Daar liepen de AZC’ers vervolgens weken lang langs op weg naar de supermarkt of de voetbalclub. De eigenaar moest telefonisch over de teksten ingelicht worden door de gemeente, want hij komt zelf niet vaak op het terrein. Daarnaast verhuren boeren, volgens de provincie Noord-Brabant, tegen een forse betaling hun leegstaande panden aan criminelen die er drugs in produceren.

Schuren die in ruïnes vervallen leveren ook een gevaar op voor de natuur. Bijna altijd hebben dit soort panden asbestdaken. Wanneer het dak na jaren van slecht of geen onderhoud, instort breken die platen. Daardoor kan het asbest makkelijker vrijkomen. Volgens doctor Ira Helsloot van de Radboud Universiteit, die onderzoek deed naar de gevaren van asbest, zijn de risico’s hiervan gering. De asbest in de platen zit namelijk goed vast en komt nauwelijks vrij. “Of je moet er met een tank overheen rijden en het daarna nog met een hamer bewerken.” 

Ook gooit de situatie scheve ogen bij de buren van leegstaande panden. Onlangs werd het in Nederland bijna verplicht om je asbestdak te saneren. Veel mensen in het buitengebied zouden de dupe worden van die regeling, want de financiële kosten lopen in de tienduizenden euro’s. “Mensen zouden dan verplicht worden voor veel geld hun dak te saneren, terwijl even verderop de platen in en rond de ruïne blijven liggen, want wie ruimt die op,” zegt een boer in het Brabantse Beugen die naast zo’n lege stal woont. De gemeente zegt dat de eigenaar verantwoordelijk blijft, maar hen controleren blijft lastig. 

Gemeenten zijn dus samen met de eigenaren verantwoordelijk. Zo is er bij de boerderij naast het AZC inmiddels een schikking getroffen tussen de eigenaar en de gemeente. De gemeente houdt het terrein schoon en de eigenaar zorgt voor cameratoezicht om daders makkelijker te identificeren en wellicht ook misdaden en overtredingen te voorkomen. Maar ook de provincie onderneemt vaak actie om de leegstand terug te dringen, of op z’n minst de problemen tegen te gaan. Zo krijgen boeren met leegstaande stallen in Noord-Brabant, subsidie om drugscriminelen buiten de deur te houden. “Zo moet het geld aangeboden door criminelen minder aantrekkelijk zijn en de controle voor ons makkelijk,” zegt een woordvoerder van de provincie Noord-Brabant. Op dit moment maken rond de 250 eigenaren gebruik van de subsidieregeling. Ze kunnen eenmalig tot wel vierduizend euro subsidie krijgen.

Nieuwe ronde, nieuwe kansen 

Buiten het feit dat de leegstand voor problemen kan zorgen zijn er ook genoeg voorbeelden van waar het wel goed gaat. Vaak door creatieve boeren en ondernemers die een nieuwe functie vinden voor de panden. Zoals in Beugen waar Arno en Ellen Gerrits de boerderij van de ouders van Ellen overnamen. Zij hadden al een groepsaccommodatie in het dorp, maar die schoot tekort. Er was in het weekend van alles te doen voor groepen, families en vrienden, maar in de midweek waren en nauwelijks gasten. “Dus zijn we de zakelijke markt gaan aanspreken”, zegt Arno Gerrits. ,,Na het weekend bouwden we alles om, zodat er doordeweeks vergaderingen konden worden gehouden. Dat bracht echt wel wat binnen, maar als je dan kijkt hoeveel tijd we kwijt waren aan alleen al het ombouwen, bracht het niet zoveel binnen,” zegt Arno

Dus ging het stel op zoek naar een geschikte locatie. De boerderij van de vader en moeder van Ellen was een uniek exemplaar: Van generatie op generatie overgedragen. In 1929 verwoest door blikseminslag en de brand die daardoor ontstond, maar de boerderij werd herbouwd en weer in gebruik genomen. Totdat daar in 2000 een einde aan kwam. Zoals bij zoveel boerderijen was er een tijd lang, geen opvolger, het achterhuis en de aanliggende schuren kwamen leeg te staan en raakte in verval. Voor Arno en Ellen was het een geschikte locatie, met een mooi uitzicht. “Maar er moest nog wel het een en ander verbouwd worden.”

Het afgelopen anderhalf jaar waren ze druk bezig met het verbouwen van de schuur en het achterhuis. Met een oog voor de historische waarde van het achterhuis werd er zo veel mogelijk hergebruikt. Oude drinkbakken van de dieren dienen als lampenkappen en van het hout van de zolder zijn meerdere tafels gemaakt. De oude muren staan er nog, met de originele vensters er nog in. “Het heeft een industriële uitstraling gekregen.” Wel zit er een gloednieuwe keuken in. De schuur, waar vroeger al machines en tractoren instonden, is omgebouwd tot een overdekt terras. ,,Vanaf het terras is er een mooi uitzicht, dat maakt deze locatie echt uniek.” 

Het resultaat is een moderne gasterij, waar van alles te doen is. Er zijn meerdere kamers voor vergaderingen ingebouwd, allemaal met een uniek huiselijk uiterlijk. Daarnaast worden er nog familiereünies, trouwerijen en kinderfeesten georganiseerd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Arno en Ellen zijn niet de enige die kansen zien liggen in leegstaande stallen en schuren. Zo zijn er op meerdere plekken appartementen van gemaakt, worden leegstaande boerderijen soms opgeknapt tot grote luxe huizen of wordt het omgebouwd tot een Bed & Breakfast. Voor de gemeente is het zaak om te kijken of de nieuwe functies binnen het bestemmingsplan passen. Het is immers agrarisch gebied.

Daar waar het boerenleven ophoudt begint voor sommige een nieuw leven. Er is alleen een beetje boerenslimheid voor nodig. 

Reageer op dit artikel