‘Na een dag rust begon de oorlog telkens weer’

Op een lentedag in 2015 klopte een Amerikaan aan bij ene Klaas Post van Post Workboats om een speedboot te huren. Post vroeg waarvoor, waarop de Amerikaan een erg geheimzinnige uitleg gaf. Al snel vielen de woorden Hollywood, secret film project en Christopher Nolan. Post was om. De Amerikaan vroeg of de haven ook mee wilde werken, waarop Post gelijk de havenmeester Jan van den Berg belde: “Jan, je gelooft je oren niet. Hollywood wil hier komen filmen. Nergens nee op zeggen.”

De zon verscheen, er was een vrolijkheid in de lucht die heel wat beloofde op de tweede lentedag. De afgelopen weken vroor het, maar vandaag keerden de vogels even snel terug als dat de jas uitging. De vlaggen aan de kade hingen slap, ze waren blauw met rood-witte randjes en een witte vis in het midden. Alleen een echte viskenner zou het dier herkennen. Verder naar rechts stak een witte vuurtoren boven wat Oer-Hollandse huisjes uit. De bakstenen waren vies en versleten, maar de huisjes waren nog keurig recht: echte ambacht. Ik was terug in de tijd. Nog verder naar rechts zweefde een blauwgroen bord in de lucht. Een reuzenhand hield dat bord vast. Ik keek omhoog en realiseerde me weer waar ik was. De serveerster lachte en legde het bord voor me neer. Sla, vis, ei. “Botter,” zei ze. “Salade met warme gerookte zalm, ei en citroen-vinaigrette.” Ik lachte vriendelijk terug naar het slanke blonde meisje en vroeg haar welke vis er nou op de vlaggen buiten staat.

“Weet ik niet, maar de vis is het symbool van Urk,” zei ze.

Daar was ik dan rond 13:15 uur op Urk. Je kunt namelijk niet in Urk zijn, want Urk was voor 1938 nog een eiland in de Zuiderzee. Na de aanleg van de Noordoostpolder maakte het eiland deel uit van het vaste land. Maar het eilandgevoel leeft er nog steeds, iedereen woont nog op Urk. Toen ik hier na een vier-uur-durende reis aankwam, stond ik versteld van de hoeveelheid visondernemingen: Visgroothandel De Jong, Mar Seafood, Van der Lee Seafish en om al die vis op te slaan heb je Diepvries Urk of Quick Frozen.

Mijn gastvrouw Marianne Heida, communicatiemedewerker van de gemeente, ontving me in haar kantoortje. Ze is officieel geen Urker, maar een Fries uit Lemmer, dus ze kon mij met een knipoog vertellen hoe Urkers nou echt zijn: “Urkers zijn nuchter en erg op zichzelf, ze leven in een vrij gesloten gemeenschap en zijn daar erg trots op.”

“Willen ze zich dan liever afscheiden van de rest van Nederland?” vroeg ik.

“Eerder onderscheiden,” antwoordde Heida. Dit is precies waarom ik op Urk was. Wie namelijk denkt op Urk niks gaande is, vergist zich enorm.

Vorig jaar kwam de nieuwste oorlogsfilm van Christopher Nolan in de bioscoop: Dunkirk (2017). Het verhaal gaat over de evacuatie van geallieerde soldaten in Duinkerken, Frankrijk in 1940. De filmmakers vonden het Engelse Kanaal te ruig om te filmen en kozen daarom voor Urk. Ik was dus benieuwd naar dit unieke verhaal: Urk als Hollywood-set. Heida zei dat de ondernemingen in het dorpje enorm hebben geprofiteerd van het toerisme. “Veel mensen uit Flevoland en omstreken kwamen kijken. Ook al konden ze niets zien vanwege de barricades, het idee van een Hollywoodproductie alleen al was reden genoeg om er te zijn. Vergeet ook niet al die One Direction-fans die daar dag en nacht stonden te kijken en te gillen.” De meiden waren natuurlijk niet gekomen voor wat oorlogsschepen, nee, Harry Styles was er! De voormalige One Directioner maakte zijn debuut als acteur.

Ik liep vervolgens het oude dorpje in. De smalle straatjes hadden iets knus en oubolligs: in alle ramen hingen valletjes en de was hing buiten. Terwijl ik links een auto in het smalle straatje ontweek, gooide een vrouw van rechts een emmer water voor mijn voeten leeg. Ze hield een kindje in haar arm en rende snel weer naar binnen. Heida vertelde me eerder dat vrouwen hier nog geloven dat ze moeten stoppen met werken zodra ze kinderen hebben. “Jezus,” zei ik.

“Dat moet je hier vooral niet zeggen,” vertelde ze terwijl ze verdacht om haar heen keek. “Hier zijn ze streng-gereformeerd.” Ik was ondertussen bij de haven aangekomen en had spontaan zin gekregen in vis, heel gek. Een restaurant genaamd Het Achterhuis kreeg mijn aandacht. Het interieur zag eruit als een kajuit: de donkere houten muren waren afgewerkt met ronde raampjes die de keuken inkeken. Daar onthoofde een kok een vis, die nog enkele seconden spartelde zonder kop. Er hingen reddingsboeien en visnetten aan de wanden en bij elke stap die ik zette hoorde ik iets kraken, alsof ik op een oud VOC-schip zat.

Ik ging expres aan het tafeltje in de hoek zitten met twee ramen die uitkeken op het IJsselmeer. Daar zat ik dan van het uitzicht te genieten tot de serveerster mijn salade Botter bracht. Aan haar stevige houding kon je zien dat ze al een tijdje in de horeca werkte. Ik vroeg haar of ze de opnames van Dunkirk twee jaar geleden heeft meegemaakt, waarop ze lachend knikte. “Ik weet het nog goed, er waren af en toe explosies te zien vanuit hier.” Ze wees naar het IJsselmeer. “Er lagen enorme marineschepen, er vlogen vliegtuigen over. De filmmaker – hoe heet die ook alweer? – heeft hier toen ook gegeten met zijn vrouw en twee kinderen. Ik heb hem toen ook bediend.” Ik vroeg vervolgens of ze ook ging kijken voor Harry Styles, maar ze schudde haar hoofd. “Ik ben niet zo’n fan van One Direction.”

Na het overheerlijke gerecht met het prachtige uitzicht als dessert, besloot ik verder te gaan. Ik ging langs havenmeester Jan van den Berg die mee had gewerkt aan Dunkirk. Toen Van den Berg in 2015 werd gebeld over de productie, deed hij er alles aan om Hollywood binnen te halen. “De Amerikaan belde me en vroeg: ‘we hebben een crew van vierhonderd man, kan dat?’

‘Ja hoor, dat kan,’ zei ik.

‘Oh. Maar we komen ook met een heleboel vrachtwagens, kan dat?’

‘Ja hoor, dat kan.’

‘We hebben ook krachtstroom nodig van 125 ampère, kunnen jullie die wel leveren?’

‘Ja hoor geen probleem, hoeveel aansluitpunten heb je nodig?’ vroeg ik. Het was even stil aan de andere kant van de lijn. De Amerikaan was er namelijk verbaasd over dat alles mogelijk was op Urk,” vertelde Van den Berg trots.

Toen ik eerder over de haven liep, stond ik al versteld van alle hypermoderne jachten. Leonardo DiCaprio kon elk moment het dek op rennen en met geld beginnen te gooien. Ondanks dit oogde de gemeenschap erg bescheiden en bekrompen, echt Calvinistisch. Kleine huisjes, kleine autootjes… als je normaal doet, doe je al gek genoeg. Tussen 13.00 en 14.00 uur is er ook niemand te bekennen op straat, want rond die tijd gaat iedereen ‘om de kost’. Oftewel: lunch. Alle winkels zijn dan ook gesloten.

Dit bekrompen dorpje was dus voor drie maanden de setting voor een gigantische oorlogsfilm. Dat vonden de Urkers helemaal geen probleem, zolang de zondagsrust maar werd gerespecteerd. Van den Berg: “Hier geven we veel om de zondagsrust. Dit hebben we bij de filmmakers aangegeven en dat hebben ze met respect behandeld. Ze werkten alleen doordeweeks en bereidden dingen voor op zaterdag.” Dus na een dag rust begon op maandag de oorlog telkens weer: Spitfire-jachtvliegtuigen vlogen over, gigantische marineschepen gingen op oorlogspad en Harry Styles-fans gilden hun stembanden kapot.

Van den Berg pakte een afstandsbediening en bediende vanuit zijn stoel wat beveiligingscamera’s om mij de filmplekken aan te wijzen. “Dit hele gebeuren trok enorm veel toeristen. Figuranten werden op schepen geplaatst, in uniform en al, en ze zwaaiden naar de kust alsof ze op oorlogspad gingen. Alle toeristen stonden te juichen en te klappen, geweldig! Wat was dat mooi,” vertelde Van den Berg terwijl hij euforisch de leegte in staarde.

“Het liep fantastisch. Als er iets kapot was, was Albert Brouwer – onze regelneef – er binnen vijf minuten. Als de crew honger had, brachten de Jongens van de Fant kibbeling voor vierhonderd man. Regisseur Christopher Nolan stond er versteld van hoe flexibel en nuchter Urk omging met de opnames. Je hoorde alleen van ons: ‘ja, komt voor mekaar, hupsakee, klaar, wanneer? morgen? Joe.’ Dat is nou de verborgen kracht van Urk,” sloot Van den Berg af. Voor ik het wist sloeg de klok in het havenkantoortje 16.00 uur. Wat vond ik het vervelend om weer zo vroeg naar huis te gaan, maar ik had nog een reis van vier uur voor de boeg. Tijdens mijn terugreis zat ik alleen maar te denken welke vis er nou op de vlag van Urk stond. Als een Hollywoodfilm opgenomen is op Urk, dan vergeet je natuurlijk naar een vis te vragen.

Reageer op dit artikel