NSB burgemeester tegen wil en dank

Commons.wikimedia / author: Pruxo

Alle NSB burgemeesters zijn slecht. Verdorven mensen die moedwillig het misdadig Naziregime helpen. Terwijl het bloed van hun vorige slachtoffers nog kleeft aan hun handen. Maar ligt het eigenlijk wel zo simpel? Dit is het verhaal van NSB-burgemeester Hubertus Pulles. 

De Tweede Wereldoorlog breekt uit. De Nederlandse troepen nemen het met hun fietsen en wapentuig uit het jaar nul op tegen de Duitsers met hun moderne tanks, vliegtuigen en oorlogsschepen. De strijd barst los op 10 mei 1940. Vijf dagen later geeft het zwakkere Nederland zich over. De koningin en ministers vluchten naar Engeland en Canada. De Nationaal-Socialistische Beweging begint het dagelijks bestuur met behulp van de Duitsers over te nemen. Driekwart van de burgemeesters is aan het eind van de oorlog NSB’er. Sommige zijn fanatiek aanhanger van Nazi-Duitsland, andere hopen Nederland hiermee vooruit te helpen. Hubertus Pulles maakt deel uit van de grote groep NSB burgemeesters. Hij is burgemeester van Eindhoven. De stad met meer dan honderdduizend inwoners, bekend van zijn grote Philips fabrieken en de voetbalclub PSV.

Gezinsleven

Hubertus Pulles komt uit een gezin met maar liefst elf kinderen. Zijn vader is een mandenmaker, terwijl zijn moeder zorgt voor de kinderen. Het gezinsleven doet nog het meeste denken aan een Griekse tragedie. Drie kinderen worden nog geen jaar. Vermoedelijk sterven zij een natuurlijke dood. De kindersterfte ligt nu eenmaal hoog in die tijd. Door armoede en omdat de geneeskunde nog niet zo ver is als tegenwoordig. Maar het lijkt alsof De Dood met zijn zeis de familie achtervolgt. De broer van Hubertus Pulles overlijdt al op 26-jarige leeftijd een natuurlijke dood. De ellende is nog steeds niet over. Hubertus Pulles is inmiddels 38 jaar als weer een broer aan zijn einde komt. Zijn broer komt op 3 januari 1934 om bij een ongeval in Brussel. Van de elf kinderen zijn er nog maar zes over. Een verschrikkelijke gebeurtenis in het leven van Hubertus, maar hij ontkomt ook later niet aan de nodige tragedies.

Naar de grote stad

Pulles is intelligent. Hij verlaat het dorpse voor de grote stad Utrecht. Daar studeert hij diergeneeskunde aan de universiteit. Hij haalt zijn diploma in 1921. Daarna gaat hij aan de slag in Eindhoven als dierenarts. Samen met zijn studievriend Anton Roothaert bezoekt hij boeren met ziek vee. Een opmerkelijke keuze, want Hubertus Pulles is nogal klein van stuk en niet bepaald breed te noemen. Terwijl het werken met koeien en paarden juist de nodige fysieke kracht vereist. Pulles is een opmerkelijk figuur voor die tijd. Hij probeert moderne technieken bij het beoefenen van zijn beroep, is liberaal en heeft het niet zo op de arrogantie van de Rooms-Katholieke kerk en zijn volgers. Anton Roothaert schrijft een boek losjes gebaseerd op hem ‘Doctor Vlimmen’. Naast de opmerkelijke karaktereigenschappen is Pulles vooral ambitieus. Hij is inmiddels vader en getrouwd, maar hij besluit toch te promoveren in Bern, Zwitserland. Misschien zou je hem zelfs een strever kunnen noemen, want een universitaire diploma op zak is toch niet mis. Maar dat is nog niet genoeg voor Pulles. Dit blijkt wel als hij naast zijn vaste baan als dierenarts gaat werken als onderdirecteur bij het gemeentelijk slachthuis. Maar van enige politieke ambitie is nog geen sprake, terwijl de oorlog op het punt staat van uitbreken.

Lid van de NSB

Nederland is al enkele maanden in Duitse handen als Hubertus Pulles lid wordt van de NSB. Het is september 1940 om precies te zijn. Het is onduidelijk waarom hij zich aansluit. Maar twee verhalen doen de ronde. Zijn vrouw is al enige tijd lid van de NSB en zij haalt hem over om ook bij de NSB te gaan. Zelf heeft hij tot die tijd weinig met de Nationaal-Socialistische Beweging. Een ander verhaal is dat Hubertus Pulles het beste wil voor Nederland. Het beste is in zijn ogen de NSB. Met de Duitse tegenhanger, de NSDAP, heeft hij weinig, maar hij heeft wel gezien hoe Duitsland er economisch bovenop komt sinds de opkomst van Hitler. Oorlogsinvaliden bedelen niet meer op straat, prostitués verdwijnen uit het straatbeeld en de werkloosheid gaat terug van bijna zes miljoen naar tweehonderdduizend werklozen. Of misschien is het wel door een combinatie van beide. Hubertus Pulles gaat hoe dan ook een dure prijs betalen voor zijn lidmaatschap van de NSB.

Burgemeester

Eindhoven zoekt een burgemeester. De vorige burgemeester Verdijk is afgezet door de Duitsers en zit bijna een maand in de gevangenis ‘Oranjehotel’ met zijn kasteelachtige toegangspoort. Hubertus Pulles is niet de eerste keuze om hem op te volgen. Hij is volgens de Duitsers te onervaren in bestuursaangelegenheden en is pas anderhalf jaar NSB’er. Hubertus Pulles, op dat moment 46, wordt toch voorgedragen als burgemeester. Het is de gemachtigde voor de provincie Brabant(vergelijkbaar met een minister) Leeuwenberg die hem het voordeel van de twijfel geeft. Klomp van de NSB bestuurszaken in Den Haag heeft nog steeds zo zijn twijfels en stuurt een brief naar Leeuwenberg. Of de gemachtigde voor de provincie meer informatie wil sturen over de ‘mysterieuze’ Pulles. Pas nadat concurrent Cornelis van Ravenswaay afhaakt, wordt Hubertus Pulles een serieuze kanshebber. Van Ravenswaay, een voormalig legerofficier, wordt op aanraden van Mussert burgemeester van Zaandam en later Utrecht. De doorslag om uiteindelijk voor Pulles te kiezen is dat hij Brabander is en dat moet het goed doen bij de Eindhovenaren. Hij heeft het bovendien goed gedaan als Kringleider van de NSB. Het ledenaantal springt van 190 naar 1400, er komt een kringhuis en er ontstaat een blad. Maar ideaal is de functie niet voor Pulles. Het brengt hem later zelfs in levensgevaar.

Geen vrolijke dag

De meeste mensen zullen het als een van de mooiste dagen in hun leven beschouwen als ze burgemeester worden. Voor sommige zal het misschien zelfs in het rijtje komen met de geboorte van hun kinderen of hun bruiloftsdag. Niet voor Pulles. Zijn inmiddels overleden vrouw Catherina Pulles vertelt in het boek ‘B&W rond de Tweede Wereldoorlog’ :“Het is voor ons echt geen vrolijke dag, al komt het zo wel over. Hoe hij zich werkelijk voelt op die dag is treffend vastgelegd op een foto die na de installatie is genomen: ons gezin in onze woning tussen een bloemenhulde. Daarop ziet men alles behalve een blije man. Maar hij kan niet anders, hij wordt tegen wil en dank tot het burgemeestersambt gedwongen.” Natuurlijk is het achteraf makkelijk praten voor mevrouw Pulles. En je denkt algauw dat ze haar man wil beschermen tegen de schande van het samenwerken met de Nazi’s. Maar tijdens zijn periode als burgemeester blijkt dat hij het niet zo nauw neemt met het nationaalsocialisme. Hij lijkt zelfs het beste voor te hebben met Eindhoven.

Het is 1 februari 1942 als Pulles burgemeester wordt van Eindhoven. De installatie vindt plaats in het Van Abbe-museum. Vooraf wordt in een illegaal verspreid pamflet nog opgeroepen om weg te blijven. Ondanks deze poging zit het helemaal vol. Op de eerste rijen zitten de Duitsers en de NSB’ers. De rest van de grote zaal is gevuld met vooraanstaande Eindhovenaren. Pulles zelf zit voorin de zaal aan een groene tafel. Aan de ene kant van Pulles zitten de wethouders Van der Putt, Buskens, Verhagen en Van Engeland. Ook gemeentesecretaris Sanders zit aan de tafel. Dit wordt hen niet in dank afgenomen. Andere hoofdambtenaren blijven weg. Een van hen is Van Vlijmen: “Het getuigt van slapheid van het oude B&W-college een NSB-burgemeester te installeren. Omdat Pulles hen niet wil, hebben ze bovendien een goede reden om weg te blijven. Dat brengt ze beslist niet in moeilijkheden. Maar uit angst doen ze dat niet. Dat noem ik volstrekt karakterloos.” Pulles poseert na de installatie voor de foto. Hij oogt niet als een toekomstig burgemeester. Hubertus Pulles draagt een bril met jampotglazen, heeft flaporen en is klein van stuk. Het uniform lijkt te groot te zijn voor hem en de Hitlergroet komt niet overtuigend over. Nee, Pulles doet meer aan als een geschiedenisleraar dicht bij zijn pensioen die door een speling van het lot nu NSB burgemeester is.

Niet gewenst

Hubertus Pulles gaat helemaal voor zijn rol als burgemeester. Hij stopt als Kringleider. Pulles vertelt: “De gemeente is belangrijker dan ik, ofwel dat ik er ben voor de gemeente en niet omgekeerd. Wanneer ik voor mijzelf zou gaan profiteren van de gemeente die aan mijn leiding is toevertrouwd, zou ik mijn nationaalsocialistische opvattingen verloochenen. Ik zou falen en ondergaan.” Hubertus Pulles is vooral gevoelig voor het verschil tussen rijk en arm . De een leeft een luxe leven, terwijl het overgrote deel in armoede leeft. Mogelijk speelt het feit mee dat Pulles uit een gezin met elf kinderen komt en het niet zo breed heeft in zijn jeugd. Ondanks deze goede voornemens wordt Pulles niet geaccepteerd door de bevolking. Hubertus Pulles is nu eenmaal lid van de NSB en dat valt niet in goede aarde. Zijn voorganger Verdijk wordt tijdens de oorlog door menig inwoner nog begroet met ‘Maar gij zijt de echte’. Pulles heeft er begrip voor, maar later neemt het gebrek aan acceptatie serieuzere vormen aan.

NSB’er maar mens

Het bestuur van Eindhoven is grotendeels in handen van de NSB. Een uitzondering is loco-secretaris Van Elk. Hij is fel tegenstander van de NSB, maar heeft toch een grote invloed op Pulles. Hubertus Pulles vindt gaandeweg het nationaalsocialisme steeds minder belangrijk. Van Elk speelt hier volgens geruchten een grote rol in. Dit zorgt ervoor dat Pulles op de radar komt van Mussert. Maar niet in de positieve zin van het woord. Hij is ontevreden over de burgemeesters van Winterswijk en Eindhoven. Zij vinden het stadsbelang belangrijker dan het belang van de NSB. Het moet een moeilijke tijd zijn voor de onervaren Pulles. Bijna niemand wil met hem gezien worden. Van gezellig koffiedrinken bij Pulles thuis is geen sprake, ondanks dat de werkverhouding niet slecht is volgens zijn collega’s. Het maakt van Hubertus Pulles nogal een einzelgänger.

Hij blijft Eindhoven toch op zijn manier besturen. Zo eigenwijs als hij is. Dit blijkt wel uit twee momenten uit zijn leven. Mevrouw Pulles vertelt: “Al is mijn man pro-Duits, dat betekent niet dat hij alles wat de Duitsers zeiden en doen klakkeloos overneemt. Hij is voor alles Nederlander, en neemt het ook voor zijn volk op.” Zo onderbreekt de burgemeester van Eindhoven Seyss Inquart tijdens zijn speech. Seyss Inquart is Rijkscommissaris van Nederland tijdens de oorlog. Maar dat weerhoudt Pulles niet om tegen hem in te gaan. Andere NSB’ers waarschuwen hem om niet te ver te gaan, omdat het dan verkeerd met hem kan aflopen. Het doet hem niets. Weber van de Sicherheitsdienst(staatsinlichtingendienst van Nazi-Duitsland) vertelt later over Pulles: “Hij is NSB’er, maar beslist niet altijd op onze hand.” Een ander moment is als een buschauffeur op spreekuur komt. De man zit in de problemen omdat hij illegaal heeft geslacht. In eerste instantie is Pulles woedend. Maar dan vertelt de man dat hij tien kinderen heeft, maar te weinig verdient om ze te onderhouden. Het is nu de taak van Pulles om hem aan te geven, maar hij doet het niet. Hij heeft alle begrip voor de situatie van de man. Mogelijk omdat hij zelf kinderen heeft, vooralsnog tenminste.

De foute keuze

Het dringt langzaam door tot Pulles en zijn vrouw dat de NSB de verkeerde keuze is. Maar het is al te laat. De kinderen van de burgemeester van Eindhoven zijn opgevoed met dezelfde idealen. Twee van zijn zoons zitten inmiddels al bij de Waffen SS. Het blijkt een cruciale fout te zijn van de twee jongens. Beide keren nooit terug naar huis. Omgekomen en vermist in de koude hel die het Oostfront heet. Hubertus Pulles ontsnapt wel aan de dood. Tijdens de oorlog is het verzet van plan om Hubertus Pulles en andere hooggeplaatste NSB’ers te vermoorden. Ze komen erachter als een van de verzetslieden wordt opgepakt en verhoord. De burgemeester moet voortaan met een revolver over straat. Pulles merkt er weinig van, maar een andere NSB’er Van Stratum wel. Hij loopt met zijn hoogzwangere vrouw over straat en hoort een fluitsignaal van een kant komen. Aan de andere kant van de straat wordt het fluitsignaal beantwoord. Op dat moment moet Van Stratum vermoord worden. De kans is echter te groot dat ze zijn vrouw raken. Daarom zien de verzetsstrijders af van de missie.

Maar Pulles ontloopt zijn straf niet. Hij slaat op 5 september 1944, tijdens Dolle Dinsdag, op de vlucht. De bevrijding is nabij, maar pas dertien dagen later is Eindhoven echt vrij. De familie Pulles keert al in de zomer van 45 terug naar Nederland. Geen zin om rond te zwerven en met de Russen aan de ene kant en de andere geallieerden aan de andere kant kunnen ze geen kant op. Pulles wordt gearresteerd vlak over de grens bij Maastricht. Hij komt terecht in kamp Vught onder slechte omstandigheden. Pulles krijgt in de ochtend en middag een klein stukje brood. Voor het avondeten staat een ‘soepachtige’ stamppot op het menu. Ziektes komen meer dan eens voor in kamp Vught. Van diarreegevallen tot TBC. Hubertus Pulles, eerst nog in een hoge positie en nu mag hij zich eens in de veertien dagen douchen. Het is nogal een contrast. Ook dragen de meeste gevangenen de kleren die ze bij aankomst aan hebben. Het is geen makkelijke periode voor Pulles, maar hij komt heel goed weg. Meerdere gevangenen overleven kamp Vught niet. Op 13 mei 1948 krijgt Pulles te horen dat hij moet vastzitten tot 1 januari 1950. Uiteindelijk komt hij al in december 1948 vrij. Pulles kan zijn leven voortzetten. Zo goed en kwaad als het kan. De gevolgen van het nationaalsocialisme zijn nog vers. Hij verhuist met zijn overgebleven familie misschien wel daarom naar Lieshout. En sterft daar uiteindelijk een natuurlijke dood op 73-jarige leeftijd.

 

Bronnen:

Officiële NSB documenten uit het archief van NIOD

Informatie van scriptieschrijver Gerard Strijards over de NSB

Dekkers, F.(1992). B&W rond de Tweede Wereldoorlog. Uitgever: De Knipscheer

 

 

 

 

1 reactie

  1. Ik heb van mijn vader die bij de Eindhovense politie werkte gedurende de oorlog, een foto gekregen waarop te zien is dat oud burgemeester Pulles door hem wordt opgehaald bij de politieke dienst van de politie aan de Willemstraat en door hem wordt overgebracht naar het Politiebureau. in Eindhoven.Op de foto is ook nog te zien Willem van Alfen (rechercheur van Politie) wiens vrouw en vier kinderen in de oorlog zijn omgekomen in Heusden toen een bom op de schuilkelder viel waar zij zaten. Het latere kind van van Alfen is nu ergens korschef van politie in Nederland maar ik weet niet waar.

Reageer op dit artikel