Vluchteling of gelukszoeker? De weg naar het beloofde land

Zwijgend kijkt het armoedige gezin naar de naderende contouren van de stad. De vrijheidsdame houdt haar fakkel fier in de lucht. Het gonst, mort en bromt in de stad. New York eind 19e eeuw, toonbeeld van het nieuwe Amerika,  dat haar poorten opent voor de toestromende immigranten. Een land van onbegrensde mogelijkheden en kansen. West-Europa, begin 21e eeuw: Onbegrensde mogelijkheden, veiligheid en vrijheid. Duizenden immigranten voor de poorten van een continent. Herhaalt de geschiedenis zich hier?

De helikopter vliegt laag boven het water van de Middellandse Zee. De angstige ogen van de familie kijken naar boven wanneer een paar mannen, via touwen en met een brancard omlaag glijden, richting het stuurloze bootje. Ze hebben het gered. De ontberingen, honger en ziektes onderweg zijn toch niet voor niets geweest. Het vrije en bovenal veilige Europa is binnen handbereik. De helikopter neemt de familie vervolgens mee naar het Italiaanse eilandje Lampedusa waar ze wachten op wat komen gaat.

New York
Terug naar het einde van de 19e eeuw, Ellis Island ligt aan het randje van de uitdijende stad New York. Het eiland wordt dagelijks overspoeld door immigranten uit voornamelijk Europa. Met name Ieren, Italianen, Russen en Duitsers trekken naar de Verenigde Staten. Het land dat zichzelf vanaf dat moment ook het land van de ‘onbegrensde mogelijkheden’ gaat noemen en waar je bijna struikelt over de succesverhalen van arme sloebers, die het gemaakt hebben. De VS zijn niet alleen een wereldmacht in wording, het land staat in die tijd aan de basis van een geheel nieuwe tijd. Er worden belangrijke uitvindingen gedaan, die het leven aangenamer of makkelijker maken, vervolgens worden deze vaak in de VS tentoongesteld aan de wereld. De weg van rijkdom en dromen leidt in die tijd rechtstreeks naar het Amerikaanse continent.

Reden van vertrek naar Amerika
Europeanen vertrokken naar Amerika om hun dromen waar te maken,  men ging er lange tijd vanuit dat deze migranten goed voorbereid op pad gingen. Vaak bewees het tegendeel alles. De vluchtelingen van toen zijn namelijk veelal de vluchtelingen van tegenwoordig. De bevolkingsgroepen die destijds uit Europa vertrokken, deden dat vaak uit angst voor geloofsvervolging, bijvoorbeeld de Joden. Ook vele Ieren trokken weg uit het ‘rijke Europa’ vanwege de gevolgen van de mislukte aardappeloogst en de daarop volgende ‘Ierse hongersnood’ van 1845-1850. Er wordt ook weleens gesproken van de ‘Ierse Diaspora’, al vanaf 1700 trokken arme Ieren over de oceaan.

De opkomende democratische gedachtes en het liberalisme werden niet door ieder staatshoofd met open armen ontvangen. Dit leidde er toe dat andersdenkenden opgejaagd werden, zoals Russen die tegen het bewind van de tsaar waren. Ook in Duitsland waren onderdrukking en inperking van vrijheid de belangrijkste motieven om het vaderland te verlaten. Door de mislukte democratische revoluties in het midden van de 19e eeuw, zagen vervolgens zowel socialisten als liberalen zich genoodzaakt het land te verlaten uit angst om vervolgd en opgepakt te worden.

Reden van vertrek naar Europa
Het immigratiedebat anno 2015 is ruwweg in twee kampen verdeeld. Enerzijds de groep die de stroom mensen als ‘gelukszoekers’ ziet, anderzijds mensen die de komst van vluchtelingen of immigranten alleen maar toejuichen.  Vaak zijn de asielzoekers een combinatie van beiden en streven zij economische welvaart maar ook veiligheid na. Maar zoals de Ieren het land in de 19e eeuw verlieten vanwege hongersnood, vluchten nu veel Ethiopiërs en Eritreeërs uit hun land vanwege dezelfde redenen. Ook in deze landen is het onrustig en zijn er langdurige gewapende conflicten.

Gelukszoekers zitten er vandaag de dag ook tussen, net zo goed als dat die er honderdvijftig jaar geleden ook tussen zaten. Voor deze mensen biedt het leven vaak geen uitzichten meer waardoor ze aangetrokken worden door het ‘Rijke Europa’ aan de andere kant van de Middellandse Zee. Meestal vertrekken eerst de mannen. Vrouwen en kinderen sluiten later bij hen aan. Een voorbeeld hiervan zijn de mensen uit de Centraal-Afrikaanse landen. Zij zien in Europa juist het ‘land’ of de plaats, waar zij hun levens opnieuw kunnen opbouwen en dromen waar kunnen maken.

Vervolgens is er de grote groep vluchtelingen uit onder andere Syrië, Irak en Afghanistan die voor het oorlogsgeweld hun land vluchten. Een vergelijkbare situatie met de eerder genoemde Russen en Duitsers. IS jaagt christenen, joden en andersdenkende moslims hun kalifaat uit. Dat is vergelijkbaar met de situatie van de vele Joden in het midden van de 19e eeuw, toen weerden de meeste Europese landen Joden uit hun samenleving.

Het heden en de 19e eeuw zijn enigszins vergelijkbaar. Toch zijn er ook een aantal verschillen waar de immigranten op weg naar Amerika geen last van hadden, maar de huidige vluchtelingen en immigranten wel. Na zoveel jaar immigratie is de wetgeving over het verkrijgen van een verblijfsvergunning geleidelijk aan verscherpt. Echter leidde deze wetgeving bijvoorbeeld tot het illegaal overzetten van mensen naar het rijke Europa: de zogenoemde mensensmokkelaars.
Dit valt misschien te vergelijken met de drooglegging in Amerika in de jaren 20 van de 20e eeuw. Toen werd er illegaal drank gestookt en ontstond er een levendige (illegale) handel in drank.

Open land
Amerika is aan het einde van de 19e eeuw de klap van de burgeroorlog (1861-1865) nog steeds niet helemaal te boven gekomen. De vernietigende strijd tussen noord en zuid kostte duizenden levens. Dat zorgde voor een flinke knauw in de demografie. Het land strekte zich weliswaar uit van de Atlantische tot de Pacifische Oceaan, maar nog lang niet alle plaatsen waren bewoond. Sterker nog, de Verenigde Staten bestonden toen nog uit open prairies, woeste natuur en plekken waar geen mens ooit was geweest. De meeste Amerikanen woonden in de steden aan de oostkust, met name in New York, Boston en Washington. In 1865 leefden er ongeveer 35 miljoen mensen in de Verenigde Staten. In 1900, 35 jaar later, was dit aantal tot 76 miljoen inwoners gestegen. Het laat zien dat juist in die jaren het land de deuren opende voor de stromen immigranten.

Lastig te Settelen
In tegenstelling tot de Verenigde Staten arriveren de hedendaagse vluchtelingen en immigranten niet in een vlak en open land  waar de kansen voor het oprapen liggen. West-Europa is op z’n zachtst gezegd niet de meest onbewoonde plaats ter wereld.
Maar misschien wel de belangrijkste tegenstelling is het cultuurverschil dat na al die jaren is ontstaan. Allereerst is het de westerse cultuur die op vele punten afwijkt van de Arabische of Afrikaanse culturen. Denk maar aan eetgewoontes, geloofsovertuigingen, gewoontes, normen en waarden. Dit zorgt er mede voor dat inwoners van West-Europese landen zich minder coulant opstellen naar de vluchtelingen.

Als je dit vergelijkt met de Amerikaanse situatie, verliep dat toen vele malen eenvoudiger en soepeler. Ieren, Italianen en Duitsers hebben uiteraard allemaal een andere cultuur. Toch assimileerde deze beter met de Amerikaanse levenswijze, die toen ook al bouwde op belangrijke westerse normen en waarden. Desalniettemin leidde die verschillende culturen vaak tot conflicten. Vooral tussen protestante Amerikanen en katholieke Ieren of Italianen. Er werd bovendien met enige argwaan naar de Ieren gekeken. In de volksmond werden ze ook wel ‘White Negroes’ genoemd, doelend op de (toen nog) minderwaardig behandelde Afro-Amerikaanse bevolking. Discriminatie kwam vaak voor. Bedrijven of winkels die personeel zochten gaven specifiek aan niet op zoek te zijn naar Ieren: Irish not needed.

Naturalisatie
Het passagiersschip van de familie uit het begin van het verhaal is inmiddels aangemeerd aan een van de pieren van het kleine Ellis Island voor New York. Het kunstmatige eiland van een paar vierkante kilometers groot ligt als een soort fort voor de gonzende stad. Hier huist het eerste federale immigratiebureau van de Verenigde Staten, gebouwd in 1892. Het was het eerste stukje Amerika dat de immigranten zagen wanneer zij van de loopplanken afliepen met alleen wat huisraad en een koffer met kleren. Al in het eerste jaar na de officiële opening kreeg het bureau zo’n 450.000 immigranten te verwerken. In de eerste vijf jaar van het bestaan van het bureau zouden 1,5 miljoen mensen het eiland aandoen voor een verblijfsvergunning en registratie.

De toestand in 2015 is inmiddels veranderd. Er is nu betere wetgeving, bovendien krijgen de vluchtelingen of immigranten kleren, eten en wat leefgeld wanneer zij verblijven in een asielzoekerscentrum. Het proces van naturalisatie is door de toegenomen bureaucratie en wetgeving wel langer geworden. Ellis Island diende voornamelijk als registratiecentrum, waarbij lijsten met namen werden bijgehouden. Daarnaast werden de asielzoekers ook medisch onderzocht. Dit uit angst voor overgekomen ziektes uit Europa. Doordat er in het toenmalige Amerika nog niet zoiets als een ‘vol is vol’-stemming heerste, kwamen de immigranten en vluchtelingen vrij vlug en eenvoudig het land binnen.

Dat kan tegenwoordig wel maanden of zelfs jaren duren. In Nederland duurt het gemiddeld 3 tot 6 maanden voordat er besloten wordt wat er met de asielzoeker gebeurt. Toch komt het voor dat mensen die al hun hele leven in een land wonen opeens terug moeten keren naar hun geboorteland. De situatie van de jonge Mauro in 2011 is daar een goed voorbeeld van.
Wat als je inderdaad weg moet? Veel asielzoekers komen terecht in een detentiecentrum, zoals het centrum op Schiphol. Dit detentiecentrum kwam in 2005 in het nieuws door een brand die aan elf uitgeprocedeerden het leven kostte. In het detentiecentrum op Schiphol worden asielzoekers die niet in Nederland mogen blijven in hechtenis genomen. Ondertussen moeten zij op hun uitzetting naar land van herkomst wachten. Met name door de brand ontstond er veel kritiek op de manier waarop de asielzoekers behandeld werden. Mensenrechtenorganisatie Amnesty International schreef er een kritisch rapport over. Dit toont aan dat in deze tijd niet meer zo eenvoudig is om mensen terug te sturen. In het Amerika van de 19e en 20e eeuw kwam het echter wel voor dat mensen zonder pardon op de boot naar Europa werden gezet.

Angst
Met de toestroom van asielzoekers is er ook een ware angstcultuur ontstaan. Daar wordt gretig misbruik van gemaakt, zowel in de huidige tijd als in de 19e eeuw. Niet zelden slaat angstcultuur om in haat en racisme of discriminatie. Ieren waren vaak het mikpunt van discriminatie en racisme in de Verenigde Staten. Ook werden de eerste Italiaanse migranten met een schuin oog aangekeken. Vooral het feit dat de Italianen voornamelijk katholiek waren, maakte van hen een gemakkelijk doelwit in het overwegend protestantse Amerika van de 19e eeuw.

Amerikanen waren met name bang voor de anarchistische groeperingen die ontstonden onder de immigranten. Vaak waren ze ongeschoold en werkten ze meestal als arbeider. Veel fabriekseigenaren wilden niets weten van deze ‘vrije’ gedachtes en het recht om te staken werd niet door ieder bedrijf gehanteerd. Angst voor Italianen zou in het eerste kwart van de 20e eeuw groter worden nadat de maffia zich vanuit Sicilië in Amerika vestigde. Geloofsovertuiging wekt tegenwoordig juist de meeste angst op. Door geradicaliseerde moslims en berichtgeving over meereizende IS-strijders tussen de vluchtelingen, zijn veel Nederlanders tegen de oprichting van asielzoekerscentra in hun omgeving.
De angst dat alle asielzoekers of vluchtelingen criminelen zijn lijkt uit de lucht gegrepen, maar is steeds vaker voelbaar. Het werkt vrij stigmatiserend, maar cijfers die een verband tussen criminaliteit en asielzoekers in Nederland zouden aantonen zijn er vooralsnog niet.

Reageer op dit artikel