Hoe feministische moslims strijden voor hun plek in de samenleving

Moslimvrouwen blijken vaker een feministische interpretatie aan hun geloof te geven dan moslimmannen. Dat blijkt uit een nieuw onderzoek van socioloog Saskia Glas. In het Westen spreken we al gauw van onderdrukking van de moslimvrouw. In hoeverre klopt dat beeld?

Volgens woordenboek Van Dale betekent feminisme ‘het streven naar gelijke rechten voor vrouwen en mannen’. Het is ontleend aan het Latijn en afgeleid van het woord ‘femina’, wat vrouw betekent. De term feminisme wordt ook vaak gebruikt om een verzameling politieke en maatschappelijke stromingen aan te duiden. Sinds de modernisering van de samenleving zijn er steeds meer feministische stromingen ontstaan, waaronder het moslimfeminisme. Dat is een logisch gevolg, meent docent Islamitische geschiedenis Timur Ergogluer aan Hogeschool Utrecht. “In de moderne tijd heeft de vrouw een veel prominentere rol in de samenleving gekregen. Wanneer een samenleving verandert, verandert een godsdienst mee.”

Kracht van de vrouw
Ze heeft lang, donker haar. Haar volle wenkbrauwen en kleurrijke kledingstijl typeren deze 41-jarige moslimvrouw. Haar naam is Salima El Musalima: de eerste en enige vrouwelijke imam in Nederland. Imam betekent letterlijk ‘leider’ in het Arabisch. De rol van een imam is het leiden van het gebed in een moskee of publieke ruimte. Vaak is hij of zij ook de vertrouwenspersoon onder een groep moslims. In de Islam is het ongebruikelijk dat een vrouw het gebed leidt. In een interview met NOS zegt docent Islamologie Welmoet Boender dat dat vanuit traditie zo is geboren. Een vrouw kan namelijk afleiden door haar seksuele aantrekkingskracht. El Musalima ziet het juist als een kracht dat ze een vrouwelijke imam is. “Doordat ik een vrouw ben kan ik beter inspelen op de onderdrukking van de vrouw. Ik ben tegen dat geslacht bepalend is voor een leidinggevende rol.” El Musalima ziet zichzelf als meer dan een imam: ze zet zichzelf ook in voor de samenleving. Zo is ze bijvoorbeeld bezig met het opzetten van een Marokkaanse vrouwenraad en gaat ze in gesprek met politici.

De heilige Pim Fortuyn
El Musalima ziet op dit moment een tweedeling in de samenleving: extreemlinks en extreemrechts. Dat begon volgens haar toen Pim Fortuyn vermoord werd. Als vrouwelijke imam is ze bezig met een proces om Pim Fortuyn als heilig te verklaren. Ze heeft petities opgezet, brieven geschreven naar politici en is begonnen met een kunstproject. “In mijn ogen is Fortuyn als martelaar voor zijn land gestorven. In de Islam kun je daar heilig voor worden verklaart en dat probeer ik nu voor elkaar te krijgen”. Volgens El Musalima werd Fortuyn door politici als minderwaardig mens en racist neergezet, maar is dit niet het geval. “Ik was jarenlang bang voor hem omdat ik hem als extreemrechts zag. In een uitzending van Villa Velderhof zag ik een heel andere kant van hem die me heel erg raakte.” In de uitzending vertelt Fortuyn dat de Islamitische vrouw in Nederland aan haar lot overgelaten wordt en dat emancipatie bij hem bovenaan de agenda stond. Hij zei dat als de moslimvrouw emancipeert, ook probleemjongeren en homohaat zouden verdwijnen. “Terwijl Fortuyn taalcursussen wilde aanbieden, riep de PvdA dat hij van ‘hun cultuur’ af moest blijven.” El Musalima is zich bewust van het feit dat Fortuyn de grenzen dicht wilde. “Hij was aan de ene kant heel streng, maar de mensen binnen die grenzen wilde hij wel helpen.” Dat hij de Islam een achterlijke cultuur noemde, was volgens El Musalima gezegd in een opwelling en niet als standpunt. “Ik neem die uitspraak met een korrel zout want hij noemde zelfs het Nederlands koningshuis achterlijk.”

Meerwaarde Nederlandse samenleving
El Musalima omschrijft zichzelf als een moslimfeminist, maar is niet aangesloten bij een feministische vereniging. Volgens haar is dat een meerwaarde omdat ze zo mensen kan verbinden die normaal gesproken niet verbonden kunnen worden. “Als ik in een beweging zit zou ik automatisch op bepaalde politieke partijen stemmen. Dat is voor mij niet interessant, ik ben echt een humanist.” Nog een reden om onafhankelijk te blijven is het feit dat El Musalima kunstenares is. Met haar kunst wil ze mensen aan het denken zetten over de positie van de vrouw in de Nederlandse maatschappij. El Musalima komt uit een vrij gezin waarin haar nooit iets is opgelegd. “Als ik wilde bidden, dan deed ik dat vanuit mezelf. Als ik een sexy jurkje aan wou, was dat ook oké.” De imam zegt zich wel eens onderdrukt te voelen door anderen in Nederland, vooral toen ze nog een hoofddoek droeg. “Toen ik een hoofddoek droeg merkte ik dat ik heel vaak in een hokje werd geplaatst of zomaar werd aangesproken op straat”. Toen ze stopte met een hoofddoek dragen, sprak niemand haar meer aan. Ook wat betreft seksualiteit is de vrouw ongelijk aan de man, vindt El Musalima. “De Koran zegt dat zowel de man als de vrouw maagd moeten blijven voor het huwelijk. In de praktijk wordt dit vooral aan de vrouw opgelegd.”

Eenzijdig beeld
Uit een onderzoek van socioloog Saskia Glas blijkt dat hoe vaker moslims naar de moskee gaan, hoe minder ze het idee van gelijke rechten voor man en vrouw steunen. Dat komt omdat in moskeeën een eenzijdig en conservatief beeld van vrouwen wordt gepredikt, zegt Glas in een interview met De Kanttekening. Aan de andere kant zijn er ook manieren van religieus zijn die het beeld van gelijkheid tussen man en vrouw juist positief bevorderen. Arabische vrouwen die veel waarde aan religie hechten in hun dagelijks leven steunen vrouwenrechten juist meer. Volgens Glas is de Islam niet per definitie vrouwonvriendelijk. “Als je teksten uit de Koran heel letterlijk neemt kun je denken dat er ongelijkheden in staan. Maar wie zich niet blindstaart op één tekst, ziet misschien dat er meer teksten voor gelijkheid dan ongelijkheid in staan.”

Het moslimfeminisme
Het moslimfeminisme is een stroming die ontstaan is naast de Islam: deze vrouwen zijn feministen, maar ook toegewijde moslims. De stroming ontstond rond het jaar 2000 in Egypte toen een groep vrouwen Koranteksten gebruikte om vrouwendiscriminatie tegen te gaan. Volgens Ergogluer is Egypte ‘het intellectueel centrum van de Islam’: een van de grootste theologische faculteiten staat in Egypte en veel moderne denkbeelden zijn daar ontstaan. De Koranteksten en Islamitische tradities zijn niet veranderd in het moslimfeminisme, maar wel de interpretatie daarvan. Een wereldberoemde moslimfeministe is de Amerikaanse Amina Wadud. In 2005 leidde ze als eerste moslimvrouw in de moderne geschiedenis een gemengd gebed. Hoewel er veel kritiek kwam, was dit ook de aanleiding voor een wereldwijde beweging moslimvrouwen die hetzelfde gingen doen. Verder tekende Wadud protest aan tegen de afwezigheid van vrouwelijke stemmen in de interpretatie van Koranteksten. Ze maakt daarbij gebruik van een Islamitisch principe dat in de Koran staat, namelijk dat ‘rechtvaardigheid het ultieme doel is voor de schepping’. Door terug te wijzen naar zulke koranische teksten kunnen we volgens Wadud daarom niet langer zeggen dat de Islam vrouwen onderdrukt: bewegingen tegen vrouwendiscriminatie en mensenrechten hebben op deze manier religieus gezag. De interpretatie van de Koran is voor Wadud een dynamisch proces dat constant veranderd. Ze pleit ervoor om de koranische boodschap steeds opnieuw te verhelderen, in nieuwe omstandigheden en in andere historische contexten.

De regels van de Sharia
De Sharia was een van de belangrijkste redenen voor het ontstaan van het moslimfeminisme. Het is geen wetboek, maar een geheel van theologische teksten dat per moslimland verschilt. Veel van de teksten zijn afkomstig uit de Koran. Enkele regels uit de Sharia zijn bijvoorbeeld dat het een moslimvrouw verboden is om een niet-moslim te trouwen terwijl dit andersom wel mag. Ook heeft een man het recht zonder reden het huwelijk te beëindigen terwijl de vrouw daar minder recht toe heeft. In sommige moslimlanden zoals Saudi-Arabië en Iran is de Sharia verbonden met de wet, maar in de meeste landen is dit niet of minder het geval. In Nederland zijn er geen regels uit de Sharia opgenomen in de wet. De Sharia bestaat al meer dan duizend jaar, maar de laatste twintig jaar is er veel kritiek op. Velen noemen de Sharia vrouwonvriendelijk en achterhaald. Volgens Jan Michiel Otto, emeritus hoogleraar Islam en recht aan Universiteit Leiden, ligt het wat genuanceerder. Hij schreef een boek over de Sharia in twaalf moslimlanden. “Het ligt heel erg aan de interpretatie. Er is ook een regel in de Sharia die zegt dat de vrouw handelingsbekwaam is en eigen overeenkomsten mag sluiten. Ter vergelijking: in Nederland werd de vrouw pas in 1956 handelingsbekwaam.”

Kennis is macht
Horia El Gannouti is secretaris bij Al Nisa, een stichting die de Nederlandse moslimvrouw beschermt. Het doel van de organisatie is om Islamitische vrouwen te inspireren om deel te nemen aan de Nederlandse samenleving. “Het beeld dat de moslimvrouw een zielig vrouwtje is dat onderdrukt wordt, is achterhaald” aldus El Gannouti. Volgens de secretaris heeft de Islam de vrouw rechten gegeven, maar zijn veel moslimvrouwen zich hier niet bewust van. El Gannouti ziet dat als moslima’s naar Nederland verhuizen ze vaak in oude patronen blijven hangen. “Veel vrouwen zijn opgegroeid met het beeld dat de man werkt en de vrouw thuis zit. Ze weten nog niet dat kennis macht is en dat is wat wij ze willen meegeven.” De stichting organiseert bijeenkomsten met inspirerende moslimvrouwen om zelfkennis te stimuleren. Zo nodigden ze recent een Turkse moslima uit die in Nederland begon als schoonmaakster en nu een groot bedrijf runt. Toch omschrijft El Gannouti de stichting niet als moslimfeministisch. “Wij demonstreren niet. Ook zijn we allemaal vrijwilligers, dus we werken hier alleen in onze vrije tijd”. El Gannouti vertelt dat ze als organisatie wel respect hebben voor moslimfeministische organsiaties. “Als zij vragen of wij een willen initiatief steunen, doen we dat wel.” Veel moslimfeministische organisaties zijn er nog niet in Nederland. Wel heb je bijvoorbeeld Muslims for Progressive Values Nederland (MPV Nederland). Zij richten zich meer op de Islam en moslims in het algemeen: ze ontkrachten vooroordelen en aannames. Ze zien zichzelf als een progressief geluid in het hedendaags debat.

Onderdrukking van de moslimvrouw
De onderdrukking van moslimvrouwen speelt in Nederland een minder grote rol dan in Arabische landen, stelt El Gannouti. En als het er al is, is er een uitweg. “Er is altijd wel een instantie waar je heen kan. Dat is typisch Nederlands”. Ook uit onderzoek van socioloog Saskia Glas blijkt dat moslima’s in Nederland veel minder onderdrukt worden dan in Arabische landen. Wel ziet ze dat het voor Nederlandse moslimvrouwen moeilijker kan zijn om vrouwenrechten te steunen dan voor andere Nederlandse vrouwen. Veel Westerlingen gaan er van uit dat de Islam en vrouwenrechten niet samen kunnen gaan. Sommige maatschappelijke debatten zouden het beeld schetsen dat moslims de westerse liberale democratie niet delen. Een grote verwarring is volgens El Gannouti dat het moslimbeeld vaak wordt gekoppeld aan een cultuurbeeld in plaats van dat het als religie bekeken wordt. In iedere cultuur kan er een andere uiting gegeven worden aan de Islam, maar in de basis hebben moslimvrouwen rechten, stelt de secretaris. Al Nisa pleit voor het vergroten van zelfkennis bij de moslimvrouw. “We zien dat hoe jonger de vrouw is, hoe sneller ze kennis op doet. Dat is een positief beeld voor de toekomst.” Uit de scriptie van Nandi Rowan Schrama van Universiteit Utrecht blijkt dat jonge generatie moslims zich vaker afzetten tegen de tradities die hun (groot)ouders aanhangen. De jonge vrouwen richten zich meer op individuele vrijheid en lezen zich bovendien beter in voordat ze besluiten dat bij een geloof willen aansluiten. Ze vinden het belangrijk dat ze zich goed kunnen aanpassen aan de Nederlandse samenleving en vinden dat hun ouders vaak teveel vastklampen aan oude tradities.

Liberale moskee
Ook Duitsland kent een vrouwelijke imam: Seyran Ates. Zij richtte een liberale moskee op in Berlijn waar mannen en vrouwen samen mogen bidden, iets wat vanuit de traditionele Islam niet gebruikelijk is. Ze is kritisch op vrouwen met hoofddoek en is van mening dat dat onderdrukking is. Ates betaald hier wel een hoge prijs voor: ze wordt bedreigd omdat sommige traditionele moslims haar moskee niet zien als de ware Islam. Ehad Mohammed Osman kan zich vinden in de kritiek. Zo zegt de oud-voorzitter van een Islamitische studentenvereniging in een uitzending bij De Nieuwe Maan dat de basis niet veranderlijk is binnen de Islam. “Als onze profeet achter vrouwelijke imams stond, had hij daar allang voor gezorgd.” Ook krijgt Ates wel eens kritiek van linkse politieke partijen op haar kritische houding tegenover hoofddoeken. In een interview met Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis Atria zegt ze dat haar standpunt voortkomt vanuit een streven naar gendergelijkheid. Ook loopt ze vrijwel altijd met beveiliging om haar heen.

El Musalima heeft niet de ambitie om ook een liberale moskee in Nederland op te richten. “Vanuit de traditionele Islam mag een vrouw geen eigen moskee oprichten. Ik kan vechten tegen die regels, maar dat zorgt alleen maar voor meer haat onder moslims.” Ze is daarom haar eigen ‘moskee’ online begonnen: met blogs en Tweets inspireert ze mensen die haar visie steunen. Ondertussen begeleid ze gebeden en meditaties. “Zonder dat ik letterlijk een moskee heb, zodat ook de traditionele moslims blij zijn”. El Musalima vindt dat Ates het recht heeft om de Islam beoefenen hoe zij het wil, maar noemt het onverantwoordelijk. “Met de polarisatie in de samenleving vind ik het onverantwoordelijk om zo erg te focussen op het aanvallen van de traditionele Islam.” Ook is ze van mening dat een moskee te ouderwets is voor datgene wat zij als Nederlandse imam doet. Bidden kan overal, stelt ze. “Zelfs de profeet had geen moskee: de mensen baden bij hem thuis in de veranda. Zoiets zou ik ook wel willen in de toekomst.”

Reageer op dit artikel